Azərbaycan zadəganlığı və ya əsilzadəliyi — azərbaycanlılar və azərbaycanlılaşmış qruplar arasında tarixən zadəganlıq titulları daşıyan şəxslər və onların nəsil

XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyini idarə etmiş Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi. XVI əsrdən başlayaraq İran azərbaycan dilində danışan hökmdarlar və hərbçilər tərəfindən idarə edilirdi.

XVI əsrdə Azərbaycan türkləri tərəfindən Səfəvilər imperiyası qurulmuşdur. Bu imperiyada Azərbaycan feodalları üstünlük təşkil edirdi. Azərbaycanlılar dövlətin əsas dəstəyi idi, dövləti idarə edirdilər və hərbi zadəganlıq onlar arasından təyin edilirdi. Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana dili idi. Saray dilinin Azərbaycan dili olması nəticəsində paytaxt şəhərlərdə (Təbriz, Qəzvin və İsfahan) bu dilin istifadəsi təşviq edilirdi. Saray mərasimləri də Azərbaycan dilində aparılırdı. Səfəvi tacının seçilməsi qarabağlılar kimi xüsusi baş geyimi olan müəyyən qrupların ənənəsinin bir hissəsi idi. Səfəvilər dövründən başlayaraq Azərbaycan dili talış dilini daha güclü şəkildə sıxışdırmağa başladı və talış aristokratiyası Azərbaycan dilinin yayılmasına və tədrisinə dəstək verdi.

Qacarlar dövləti dövründə Azərbaycan dili sarayın və Azərbaycan tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili idi, fars dili ilə birlikdə hər iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş yayılmışdı. Qacar hökmdarları vəliəhd şahzadə olduqları zaman xidmət etdikləri Təbrizdə azərbaycanlıların əhatəsində türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər. Bunlardan biri olan Məhəmməd şah Qacar Fars və Şirazda "Əlahəzret Məhəmməd Şah-ı Türk-i Azərbaycan" adlandırılırdı.

XVIII əsrdə Əfşar imperiyasının parçalanmasından sonra türk mənşəli sülalələrin idarə etdiyi Azərbaycan xanlıqlarının dövrü yarıməsrlik Azərbaycan müstəqilliyi dövrü (Əfşar, Zənd və Qacarlardan asılılığın olmaması və ya qismi asılılığın olması) olmuşdur. Bakı xanlığını Bakıxanovlar, Qarabağ xanlığını Cavanşirlər, Şəki xanlığını Qara keşiş nəsli və Xoyskilər, Naxçıvan xanlığını kəngərli Naxçıvanskilər, Gəncə xanlığını Qacar qolu Ziyadoğlular idarə etmişdir. Xanlıqlar dövrünün sülalələri daha əvvəllər qızılbaşlıq dini-siyasi ideologiyası ətrafında Səfəvilər imperiyasının qurulmasında və idarə olunmasında birbaşa iştirak etmişdilər.

Qarabağ xanlığında bəylər 3 qrupa bölünürdü. Birinci qrupa birbaşa xan ailəsinin üzvləri (xanın qardaşları və onların uşaqları, xanın öz uşaqları və s.) daxil idi. İkinci qrupa Qarabağ xanlarının fərmanları ilə kənd, mahal, məliklik əldə edən şəxslər daxil idi. Birinci və ikinci qrup iyerarxiya baxımından üçüncu qrupdan yuxarıda idi. Azərbaycan xanlıqlarında bəylər, xüsusilə bəy nəslindən gələnlər sosial-iqtisadi həyatda mühüm rol oynayır, xanın xəzinəsindən və ya onlara verilmiş xan torpağından gəlir əldə edirdilər. Onlar xana vergi vermədən torpaq ala, ticarətlə, kənd təsərrüfatı və başqa sahələrlə məşğul ola bilərdi. Bəylərin vəzifəsi həmişə xanların xidmətində olmaq idi.

Şahlar tərəfindən İlisu hökmdarlarına verilmiş sultan titulu Azərbaycan iyerarxiyasında xanla bəyin arasında yerləşirdi. Sultandan iyerarxiya baxımından aşağıda sultan ailəsinin nümayəndəsi olan bəylər, digər ailələrdən irsi bəylər, zadəgan irsi daşımadan bəy adlandırılanlar var idi. Sultan və bəylər qismən saxur, qismən türk-azərbaycan mənşəli idi.

XVIII əsrdə Dizaq mahalını idarə etmiş Məlik-Avanyanlar daha sonra İslamı qəbul etmiş və azərbaycanlılaşmışdır. XIX əsrin sonlarında bu nəsil xəttindən azərbaycanlılaşmış sülalələr — Məlikyeqanovlar, Məlikaslanovlar, Məlikabbasovlar gəlmişdir.

Solda: Həsən bəy Ağalarov. Rəssam Kaniyevski. Sağda: Hüseyn xan Naxçıvanski parad üçün geydiyi hərbi formada.

Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazı ələ keçirdikdən sonra rus idarəçilərin Azərbaycan əsilzadə ailələrinə marağı artmışdır. I Nikolay 1846-cı ilin dekabrında müsəlman əsilzadələrin titul torpaqlar üzərində tamhüquqlu sahiblik səlahiyyətini təsdiq edən qərarnamə qəbul etmişdir. Beləliklə, bəy və ağa statusları çar Rusiyası tərəfindən rəsmi olaraq tanınmış, əsilzadə övladlarına isə dövlət qurumlarında işləməyə icazə verilmişdir. Beləliklə, Səfəvi, Əfşar və xanlıqlar dövründə dövlət tərəfindən əsilzadələrə müvəqqəti verilən dövlət torpağı (tiyul) çarlıq Rusiyası dövründə əsilzadələrin şəxsi mülkiyyətinə çevrilmişdir.

Azərbaycan xan və bəy ailələri SSRİ dövründə qədər Azərbaycanda elit təbəqəni təşkil etmişdir. Maddi və intelektual resursları əllərində cəmləşdirən bu zadəgan ailələri Çar Rusiyasına tabe olmuş və resurslarını onlarla bölüşmüşdür.

Keçmiş Azərbaycan xanlıqlarının əsilzadələrinin övladları Azərbaycanda rus dilini ilk öyrənənlər olmuş, Rusiya imperiyası ilə əlaqə qurmuş və çara sədaqət andı içmişdilər. Onlar Azərbaycanın yeni kimliyə keçməsinə bələdçilik etmiş, köhnə Azərbaycan ilə yeni rus imperiyası reallığı arasında körpü rolunu oynamışdılar. Bu elita XIX əsrin ortalarında intelektual mübadiləyə və istehsala səbəb olan ədəbi məclisləri formalaşdırmış və onlarda iştirak etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan zadəganı və ziyalısı Abbasqulu ağa Bakıxanov bəylərin və xanların silk imtiyazlarını müdafiə edirdi.

Bəy-torpaq mülkiyyət formasının davam etdiyi dövrdə Gəncə qəzasında Zülqədərovlar, Məlikbəylərovlar, Cavanşir qəzasında Cəlalovlar, Ağalarovlar, Rüstəmbəyovlar, Məlikbəylərovlar, Qaryagin (indiki Füzuli rayonu) qəzasında Cavanşirovlar, Quba qəzasında Mirzəyevlər, Salyan qəzasında Şirvanskilər, Şuşa qəzasında Vəzirov, Zəngəzur qəzasında Usmiyevlər böyük torpaq sahibləri idi. Naxçıvanda Naxçıvanskilər və Kəngərlinskilər böyük torpaq sahibləri idi. Azərbaycan tarixçisi Fərhad Nağdəliyev hesab edir ki, Rusiya imperatoru Nikolay Kəngərli süvarilərinin mükəmməlliyini gördükdən sonra konvoyunda Azərbaycan əsilzadə ailələrinin nümayəndələrindən ibarət olan bir müsəlman dəstəsi yaratmağı əmr etmişdir.

Azərbaycan zadəgan ailələrinin nümayəndələri XIX əsrin ortalarından başlayaraq, Çar Rusiyasının ordusunda yüksəkrütbəli zabitlər kimi xidmət etmişdir. Çar hökuməti həm də zadəganların övladlarını Tiflis və Peterburqda olan hərbi məktəblərə göndərmişdir. Bu ailələrin nümayəndələri Çar Rusiyasının İran və Osmanlı ilə döyüşlərində "qəhrəmanlıq" göstərərək öz sadiqliklərini sübut etmiş və əvəzində yüksək rütbələrə, mükafatlara layiq bilinmişdir.

Çarlıq dövründə Qarabağ xanının qızı Xurşidbanu Natəvan qumuq əsilli, Dağıstan zadəganı Xasay xan Usmiyevlə siyasi məqsədlərlə evlənməyə məcbur edilmişdir. Mixail Vorontsov Azərbaycanda üsyanların çıxmasından qorxduğu üçün hər yerə müşahidəçilər qoyurdu və buna görə də Natəvanı öz yavəri Xasay xanla evlənməyə məcbur etmişdi. Natəvan onu sevməmiş və illər boyunca məcburi olaraq onunla yaşamışdır. Xurşidbanu Natəvan Xasay xanın ölümündən sonra yoxsul bir şuşalı ilə evlənmişdir. Onun birinci ailəsindən olan oğlu Mehdiqulu xan Vəfa rəiyyətlə evləndiyi üçün anasından çox narazı qalmışdır.

1897-ci ildə Rusiya imperiyasında əhalinin siyahıya alınması nəticələrinə görə, əhaliyə düşən zadəgan sayına görə, gürcülər, polyaklar, litvalılar və tatarlardan sonra azərbaycanlılar gəlirdi. Təhkimçilik hüququ ləğv edildikdən sonra, Finlandiya istisna olmaqla, digər qeyri-rus zadəganları öz xüsusi statuslarını itirdilər.

• 
  Kəngərli süvariləri döyüş nişanı. Yuxarısında yazılıb: "Yaxşılıq yaxşılıq ilə mükafatlandırılır. Ədalətli sultan Allahın yer üzündəki kölgəsidir. Əl-Murad Kəngərli"
• 
  Tatar süvari alayı
• 
  Rusiya imperiyasındakı azərbaycanlı birləşmələrin bayraqları

1918-ci ildə İstiqlal Bəyannaməsini qəbul edən Azərbaycan Milli Şurasının üzvlərindən (26 nəfər) 1-i xan, 15-i bəy, 1-i ağa, 1-i isə məlik nəslindən idi. Daha sonra qurulan hökumətin başçısı olan Fətəli xan Xoyski Təbriz, Xoy və Şəki xanlıqlarını idarə etmiş Cəfərqulu xan Xoyskinin nəslindən idi, Daxili İşlər naziri Behbud xan Cavanşir isə Qarabağı idarə etmiş Cavanşirlər sülaləsindən idi. AXC naziri Xudadat bəy Məlik-Aslanov və Lənkəran qubernatoru Cavad bəy Məlik-Yeqanov Qarabağın Dizaq mahalını idarə etmiş məlik nəslinin müvafiq olaraq, Məlik-Aslanovlar və Məlik-Yeqanovlar qollarından idi.

1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İrana elçi olaraq iki yerli Qacar zadəganını göndərmişdir. Qacarların Bu dövrdə İranın özü də Qacarlar tərəfindən idarə edildiyi üçün görüşdə iştirak edəcək hər iki tərəfin nümayəndəsi (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Qacar İranı) eyni tayfa və sülaləyə mənsub idi. Azərbaycan nümayəndəsi İsmayıl xan Ziyadxanov ata tərəfdən Gəncə Qacarlarının (Cavad xanın nəsli), ana tərəfdən isə Qacar şahzadəsi Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın nəslindən gəlirdi. Görüşün məqsədi Azərbaycan Qacarlarının İran Qacarlarına rəsmi olaraq, Azərbaycanın yaranmasını bildirməsi idi.

Ruslara qarşı sonuna qədər döyüşmüş Cavad xanın nəşinin qalıqları sovet dövründə tapılmış və onların yığışdırılması əmr edilmişdir. Bunun səbəbi o idi ki, "öz xoşu ilə Azərbaycanın Rusiyaya birləşməsi"nə müqavimət göstərən hər kəs "Azərbaycanın maraqlarına xəyanət və satqınlıq edən" şəxs hesab edilirdi. Bundan fərqli olaraq, Azərbaycanda Rusiyanın maraqları üçün müttəfiq və bələdçi sayılan Qubalı Fətəli xan dərsliklərdə və monoqrafiyalarda qəhrəman kimi göstərilmiş, onun haqqında 1947-ci ildə bədii film çəkilmişdir. Cavad xanın sovet dövründə sevilməməsinin ikinci səbəbi isə düşmən sinfinə aid olan, həlak olmuş, əsilzadə və cəngavər xanın təriflənməsinin SSRİ ideologiyasına zidd olması idi. Müstəqillik dövründə Cavad xana göstərilən münasibət dəyişmiş, onun məzarı üzərində türbə tikilmişdir. Hər 4 yanvar (Cavad xanın öldürüldüyü gün) Gəncə şəhər əhalisi onun türbəsinə yürüş təşkil edir və xanlığın şəhid hesab edilən, son hökmdarının qəbrinə çiçək qoyur.

Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə zadəgan nəslindən gələnlərin şəcərəsini tanıda bilmək və yaddaşlarda saxlamaq məqsədilə Əsilzadələr Məclisi yaradılmışdır. Bu ictimai təşkilata Maqsud İbrahimbəyov sədrlik etmiş, Heydər Əliyevin təşkilatın yaradılmasında rolu olmuşdur.

1992–2008-ci illərdə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı İcmasına rəhbərlik etmiş Nizami Bəhmənov vaxtilə Qarabağda yaşamış, Qacar şahzadəsi Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın nəslindən idi. 2020-ci ildə, İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə baş verən Şuşanın azad edilməsi döyüşündə XVIII əsrdə bu şəhəri tikmiş Pənahəli xanın nəslindən gələn, xüsusi təyinatlıların general-mayoru Zaur Cavanşir iştirak etmişdir. Döyüşdən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Zaur Cavanşirlə telefon vasitəsilə danışaraq onun ata-baba yurdu olan Şuşanın azad edilməsində rolu olduğunu bildiyini və onu Şuşanın ilk komendantı təyin etdiyini bildirmişdir. 2020-ci il Bakı Qələbə Paradında Zaur Cavanşirin rəhbərlik etdiyi döyüş bayraqdarları qrupu qələbənin qazanılmasında xidmətləri olan hərbi hissələrin döyüş bayraqlarını Azadlıq meydanına gətirmişdir.

2024-cü ildə Bakıda keçirilən "Qayıdış hüququ; Ermənistandan zorla çıxarılmış azərbaycanlılar üçün ədalətin təmin edilməsi" mövzusunda ikinci beynəlxalq konfranda İrəvan xanlarının nəslindən gələn Əmir Əli Sərdari İrəvani və Turhan Turqut iştirak etmiş, onlar Ermənistandakı ata-baba yurdlarını görmək istədiklərini bildirmişdir. Hüseynəli xanın nəslinin nümayəndəsi olan Əmir Əli Sərdar İrəvani Qərbi Azərbaycan İcmasına fəxri üzv seçilmişdir. Bundan başqa, Qarabağın Cavanşirlər sülaləsindən olan Zaur Cavanşir Ermənistan azərbaycanlılarının icmasının "Qərbi Azərbaycan TV" YouTube verilişlərinin iştirakçısıdır.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2025-ci ildə keçirdiyi müşavirədə Rusiya ilə birləşməklə bağlı müqavilə imzalayan Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qətlə yetirilməsini çar hakimiyyətinin cinayəti olaraq qeyd etmişdir: Ondan əvvəlki cinayət Qarabağ xanının öldürülməsi idi, hansı ki, zəmanət verilmişdi ki, o, öz rəhbərliyini Qarabağda icra edəcək və XX əsrin digər cinayətləri də göz önündədir.

9 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycanda Tofiq Bakıxanovun 95 illik yubileyinə həsr edilən "Azərbaycanın ictimai-siyasi və elmi-mədəni gerçəkliyində Bakıxanovlar sülaləsi" mövzusunda elmi-praktik konfrans keçirilmişdir. Konfrans çərçivəsində "Soyunun və soyadının layiqli təmsilçisi Tofiq Bakıxanov", "Abbasqulu ağa Bakıxanov: həyatı, ədəbi-bədii mühiti və elmi irsi", "Abbasqulu ağa Bakıxanov obrazı yaddaşlarda və təsviri sənətdə" adlı məruzə və çıxışlar təqdim edilmişdir, Tofiq Bakıxanovun əsərlərindən musiqi nümunələri ifa edilmişdir. Həmin ilin 22 dekabrında "Tofiq Bakıxanov. Biblioqrafiya" kitabının və "Milli Kitabxananın qızıl fondundan" layihəsi üzrə nəşr edilən, Tofiq Bakıxanovun not məcmuələrinin təqdimatı keçirilmiş, Milli Məclisin sədr müavini, akademik Rafael Hüseynov Bakıxanovu "şanlı sülalənin şərəfli övladı" adlandırmışdır.

2026-cı ilin 24 fevralında Pakistandan Azərbaycana gəlmiş, əslən Qarabağın Cavanşirlər nəslindən olan Əşrəf Şad və xanımı Fatimə Şad Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyini ziyarət etmiş, Cavanşirlər sülaləsi və Qarabağ xanlığı ilə əlaqədar eksponatlarla tanış olmuşdur. Əşrəf Şad Qarabağ xanı Pənahəli xanın gülləbatmaz köynəyini, XVIII əsr Qarabağ xanlarının fərmanlarını görmüş və onlardan təsirlənmişdir.

• Xan. Orta əsrlərdə feodal hakimlərin tituludur. Məs: Adil xan Ziyadxanov.
  • Xanım. Əsilzadə qadınların tituludur. Xan titulundan törəmişdir. Məs: Heyran xanım.
• Sultan. Orta əsrlərdə hökmdarların tituludur. XVIII əsrdə Azərbaycanda sultanlıqlar mövcud olmuşdur. Məs: Hüseyn sultan Kəngərlinski.
• Bəy. Azərbaycan xanlıqları dövründə hakim, yəni xan mülk sahibi olmaq hüququna malik olan zadəgan mülkədarlarına bu titulu verirdi. Şərqi Zaqafqaziya Rusiyaya birləşdikdən sonra torpaq sahibi olan azərbaycanlı mülkədarlar bəy adlandırılmağa başladı. Məs: Qasım bəy Zakir. 1846-cı il qərarnaməsi ilə rəsmi olaraq tanınmışdır.
  • Bəyim. Əsilzadə qadınların tituludur. Bəy titulundan törəmişdir. Məs: Qəmər bəyim Şeyda.
  • Bəyzadə. Sovet hakimiyyəti qurulana qədər Azərbaycanda hakim sinfə mənsub adamların oğlan uşaqlarına bəyzadə deyilirdi.
• Məlik. Monqollor, Səfəvilər və xanlıqlar dövründə Azərbaycan və Ermənistan ərazisində yerli, qədim müsəlman və xristian zadəgan ailələrinin törümələri olan feodalların titulu idi.
• Ağa. Hakim, istismarçı siniflərə mənsub adamın (mülkədar, bəy, zadəgan) tituludur. Məs: Gövhər ağa. 1846-cı il qərarnaməsi ilə rəsmi olaraq tanınmışdır.
  • Ağalar. Səfəvilər dövründə tayfa başçılarının və feodalların cəm şəklində adlandırılması fars dilində ağayan, azərbaycan dilində ağalar idi.
  • Tarxan. Məaflar əvvəlcə tarxan, daha sonra ağa adlandırılmışdır. Çar Rusiyası dövründə məaflar "nəsillikcə ağa olmayanlar" kateqoriyasında idi.
• İlbəy. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan şahsevənlərin başçılarına verilən titul. İlbək asayişin qorunmasına və vergilərin yığılmasına cavabdehdir. Bundan əlavə, tayfanın yerli idarəsinə ilbəylər tərəfindən təyin edilmiş bir bəy rəhbərlik edir.
• Ağsaqqal. Köçəri zadəganları arasında tayfanın ayrı-ayrı hissələrinin böyükləri belə adlandırılırdı. Fars dilində sinonimi riş-i səfiddir. Şahsevənlərdə ağsaqqallar isə siyasi, iqtisadi, dini və sosial elitanın təcəssümüdür.
• Nökər. Tarixən monqol dövlətlərində əsilzadə sinfi nümayəndələri üçün istifadə edilib. Azərbaycanda da mövcud olub. Müasir Azərbaycan dilində isə kişi qulluqçuya verilən addır. Övliya Çələbi Bakı, Gəncə və İrəvan xanlıqlarının müəyyən sayda nökərə sahib olduğunu qeyd edir. Rusiya çarlığı dövrü Kəngərli süvariləri hərbi birləşməsində bəylər, naiblər və vəkillərdən sonra əsgərlər və nökərlər gəlirdi. Kəngərli süvarilərinin nökərlərinin yaxasında xüsusi işarə olurdu.

XIII–XIV əsr Elxani tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən "Cəmi ət-Təvarix" əsəri yazılarkən, türk xalqlarının və tayfalarının tarixini yazmaq üçün istifadə edilən əsas mənbələr həm Azərbaycanın yerli türk mühitində mövcud olmuşdur, həm də Orta Asiyadan və Şərqi Türküstandan çoxsaylı mühacirlərin gətirdikləri şəcərə əfsanələri istifadə olunmuşdur. Oğuz şifahi geneoloji ənənələri ya Anadolu, ya da Azərbaycanda yazıya alınmışdır. XV əsr Azərbaycanında türkmənlər oğuz hekayəsini sülalə quruluşu mifi səviyyəsinə çıxarmışdılar. Bunlara misal olaraq, Qaraqoyunlu Qara Yusifin Cengiz Alpın, Ağqoyunluların isə Oğuz xanın oğlu Gün xanın oğlu Bayandur xanın nəslindən gəlməsi ilə bağlı soy iddiaları göstərilə bilər.

Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən Oğuz xanın və onun nəvəsi Bayandur xanın soyundan gəldiyini iddia edirdi. O, Bayandur tamğasının (möhürünün) Ağqoyunlu imperiyasında dövlət simvolu olaraq istifadəsini başlatmışdır. Buna görə də Bayandur tamğası Ağqoyunlu sikkələrində, rəsmi sənədlərində, kitabələrində və bayraqlarında vardır. Ağqoyunlu sultanları dövründə yazıya alındığı düşünülən "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında Bayandur xanın nəsli Oğuz xanın oğlu Göy xandan yox, başqa yerlərdə adı keçməyən Qam xandan gəlir. Uzun Həsənin əmri ilə yazılmış "Kitabi-Diyarbəkriyyə"də isə Ağqoyunluların əcdadlarının adları olaraq Oğuz əfsanəsi və hökmdarlarına aid adlar istifadə olunur.

Ali Monqol Xaqanlığının keçmiş ərazisində hakimiyyətə gəlmək istəyən sülalələr öz iddialarını Çingiz xan soyu ilə əsaslandırırdılar. Buna görə də Qaraqoyunlu Qara Yusif öz oğlu Pirbudağı monqol Cəlairi sülaləsindən olan Sultan Əhmədə oğulluğa vermişdir. Qara Yusif daha sonra hakimiyyətə gələndə sultan taxtına özü yox, oğlu çıxmışdır. İranın Qacarları sülalələrinin başlanğıcının monqol komandirinin oğlu Qacar Noyondan gəldiyini iddia edir və Çingiz xanın Qacar stilində paltarlarda çəkilmiş rəsmlərini saraylarında asırdılar.

1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra Pənahəli bəy süvari tərəfdarları ilə birlikdə Qarabağa gələrək özünü xan elan etdi. O, özünü xan elan etməsini Çingizli Hülakülər sülaləsindən olan Arqun xanın nəslindən gəlməsi ilə əsaslandırırdı. Əhməd bəy Cavanşir "Qarabağ xanlığının 1747–1805-ci illərdə siyasi vəziyyətinə dair" adlı əsərində Cavanşirlər sülaləsinin mənşəyini və hakimiyyətə gəlməsini belə izah edirdi:

Nəhayət, 1747-ci ildə Nadir şahın öz qohumları tərəfindən öldürülməsi xəbəri hər tərəfə yayıldıqda, Pənahəli özünün 200-ə qədər qoçaq atlısı ilə birlikdə Qarabağa gəldi və özünü müstəqil xan elan etdi. Onun ilk nəzərdə cəsarətli görünən bu təşəbbüsü Şərqdə bu cür hallarda çox mötəbər sayılan aşağıdakı rəvayətlərə əsaslanırdı. O, Hülakü xanın nəvələrindən biri olan Arqun şahın nəslindəndir.

Əhməd bəy Cavanşirin Qarabağ xanlığının hakim sülaləsinin Hülakü xanın nəslindən gəlməsi ilə bağlı iddiaları mənbələrdə təsdiqini tapmır. Ancaq cavanşirlər tayfası Hülakü xanın ordusunda Azərbaycana gəlmişdir. Əhməd bəy Cavanşir Pənahəli xanı idealizə edərək Çingiz xanın nəsli ilə müqayisə edir. Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ" əsərində isə belə qeyd edilir:

Amma Mirzə Adıgözəl və başqa adamlar rəvayət edərlər ki, Pənah xan mərhumun əsil-nəsəbi Arqun xan Çingizə yetişir. Guya belə nisbət veriblər ki, dudmani-Çingiziyyənin dövlət və səltənətləri münqəriz olandan sonra o nəsildən birisi fərar edib gəlib əvvəl Gürcüstanın Lori qalasında məxfi və mütəvari olub, sonra xavanini-Gəncənin işləri tərəqqidə olan zamanda gəlib Gəncədə onlara xidmət edərmiş.

Buna görə də Cavanşir-Sarıcalı nəslinin nümayəndələri olan Cahid Camal və oğlu Heydərin Hülakü xanın (Arqun xanın babası) nəslindən gəldiyinə inanılır. Cahid Camal uzun müddət Azərbaycan, Rusiya və Monqolustanda fəaliyyət göstərmiş, Monqolustana və onun köçəri xalqlarına bir çox əsər həsr etmişdir. Cahid Camal həm Azərbaycan, həm Monqolustan Rəssamlar Birliyinin üzvü olmuşdur. Heydər Camalın ana tərəfdən nəsli rus Şepelev zadəgan ailəsindən gəlir.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında oğuz bəylərinin həyatı və fəaliyyəti təsvir edilmişdir. Dastanın əsas qəhrəmanlarından olan Qazan xan IX–X əsrlərdə "kafir" peçeneqlərlə mübarizə aparmış, bəzən udmuş, bəzən uduzmuş bir oğuz xanı ola bilər. Bütün döyüşlər onun dövründə baş verməsə də, dövr keçdikcə Qazan xan oğuz–peçeneq mübarizəsi dövrünün ümumi bir qəhrəmanına çevrilmişdir. Qafqaza gələn səyyahlar "Kitabi-Dədə Qorqud" qəhrəmanları ilə bağlı məlumatlar vermişdir. 1638-ci ildə alman səyyahı və şərqşünası Adam Oleari Dərbənddə olarkən Dədə Qorqud hekayələrini eşitmiş və burada Qazan xanın həyat yoldaşı Burla xatunun, eləcə də Dədə Qorqudun özünün qəbirlərinin olduğunu qeyd etmişdir. XVI əsr Koroğlu dastanında isə eyniadlı xalq qəhrəmanı camaata zülm edən bəylərə, paşalara qarşı mübarizə aparır.

Azərbaycanlı zadəganının xristian qızla eşq yaşaması mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında mövcuddur. XVI əsr "Əsli və Kərəm" dastanı, 1937-ci ilə aid "Əli və Nino" əsəri bu qəbildəndir. Xristian qızlara aşiq olan Azərbaycan ədəbi qəhrəmanlarının adları Əli xan Ziyadoğlu ("Əsli və Kərəm"in Azərbaycan versiyasında Kərəmin həqiqi adı) və Əli xan Şirvanşirdir ("Əli və Nino" qəhrəmanı). Xristian qıza aşıq olmuş, Ziyadoğlu sülaləsinə məxsus Mahmud xan obrazı Elçin Əfəndiyevin "Mahmud və Məryəm" romanında və ona əsaslanan eyniadlı filmdə təqdim edilmişdir. Filmdə Mahmud xan obrazını türk aktyoru Aras Bulut İynəmli oynamışdır.

XVII–XVIII əsrlərə aid "Şəhriyar" dastanında isə Kirman bəylərbəyi Cahangir xan qızını əsilzadə olmayan, "gədəzadə" adlandırdığı sövdagər oğluna ərə vermək üçün Səfəvi hökmdarından icazə istəyir.

İsmayıl bəy Qutqaşınlı Şəki və Qəbələ xanlarının nəslindən gələn gənclərin sevgisi ilə bağlı "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsərini yazmışdır. Qutqaşınlı özü də Qutqaşen sultanlığının (Qəbələ) son hökmdarının ailəsindəndir. Mirzə Fətəli Axundovun "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran" əsəri rus hakimiyyətinin başlanmasından əvvəlki dövrdə, Azərbaycan xanlıqlarının hakimiyyət dövrünü tənqid edir. Lənkəran xanının vəziri zalım hakim olaraq göstərilir. Əsər həm də xanın qohumu olan Teymur ağanın saray və ailə çəkişmələrinə baxmarayaraq, bəslədiyi fədakar məhəbbəti göstərir. Axundovun "Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah cadükuni məşhur" əsərinin əsas zadəgan qəhrəmanı isə təkəli-muğanlı olan Hətəmxan ağadır. "Dərviş Parisi partladır" filmində Hətəmxan ağa rolunu Adil İsgəndərov oynamışdır.

1840-cı illərdə Azərbaycanda qəbul edilmiş Çar Rusiyası qərarlarına görə, mülkədarların kəndlilər və torpaqlar üzərindəki imtiyazları ləğv edilmişdi. Yaranan narazılıqlara görə, bu qərarın özü ləğv edilmişdir. Beləliklə, 1846–1847-ci illərdə bəylərin imtiyazları özlərinə qaytarılmışdır. Yeni qanun nəticəsində bəy titulu almaq istəyən şəxslərin sayı artmışdı. Bu, əvvəlcə "Əkinçi" qəzetində tənqid edilmiş, daha sonra Seyid Əzim Şirvani bu mövzuya müraciət etmişdir. Onun bu mövzuda yazdığı "Şirvanın təzə bəyləri haqqında" və "Şamaxının təzə bəylərini həcv" şeirləri Seyid Əzim Şirvaninin ən kəskin satiralarıdır. Satiradan bəlli olur ki, Seyid Əzim ancaq həqiqətən bəy soyundan gələnlərin bu adı almasının tərəfdarı idi. Sonradan fırıldaqçılıq və ya pul gücünə bəylik titulu alanlara qarşı idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Qurbanəli bəy" hekayəsində rus məmurlara yaltaqlıq edən bir bəy obrazı yaradılmışdır. Qurbanəli bəy ona xidmət edən, aşağı təbəqənin insanları ilə isə kobud rəftar edir. Əsərdə ən vacib səhnələrdən biri də rus məmurları əyləndirmək üçün, kəndlilərin qamçılanaraq yallı getməyə məcbur edilməsidir. "Qurbanəli bəy" obrazını eyniadlı filmdə Yaşar Nuri oynamışdır.

Üzeyir bəy Hacıbəyovun "O olmasın, bu olsun" operettasında müflisləşən və mənəviyyatca düşkünləşən zadəganlığın xəsisliyi, pulun gücünə fanatik inamı ilə seçilən varlı tacir zümrəsi ilə ittifaqa girmək cəhdi təsvir olunmuşdur. Əsərdə göstərilir ki, zadəganlar (bəylər) son günlərini yaşayır, cəmiyyətdəki nüfuzlarını itirir, müxtəlif üsullarla tacirlərlə və dükançılarla ilə qohumluq əlaqəsi qurmağa çalışırdılar. Tək qızını qoca müstəbid Məşədi İbada "satmaq" qərarına gələn Rüstəm bəy ədəbsizliyi, veylliyi və qaçınılmaz ölümə qarşı olan qorxunu səciyyələndirir.

Rusiyanın Azərbaycan xanlıqlarını işğal etdiyi dövrlə bağlı "Fətəli xan (Quba xanı)", "Cavad xan" (Gəncə xanı), "Hökmdarın taleyi" (Qarabağ xanı) filmləri çəkilmişdir. Ruslarla yaxşı münasibəti olan Qubalı Fətəli xan sovet dövründə çəkilmiş filmdə müsbət şəkildə göstərilmişdir. "Axırıncı aşırım" filmi isə torpaqların birləşdirilərək kolxozun yaradılması üçün mübarizəni təsvir edir. Burada Kərbəlayı İsmayıl ilə Abbasqulu bəy Şadlinski arasındakı dialoq zadəganlıq elementləri ilə zəngindir. Axırda öldürülən Abbasqulu bəy ona hörmət göstərən rəiyyət tərəfindən dəfn edilir.

• 
  Səfəvi bəylərbəylikləri dövrü
• 
  Xanlıqlar dövrü
• 
  Çarlıq dövrü