Azərbaycanca (AZ)
Қазақша (KZ)
Türkçe (TR)
O'zbekcha (UZ)
Azərbaycan diasporu — azərbaycanlıların öz tarixi vətənlərindən kənarda məskunlaşmaları və ictimai fəaliyyəti.
Təqribi sayı 50 milyon nəfər olan dünya azərbaycanlılarının 10 milyondan çoxu hazırda mühacirətdə yaşayır. Dünyanın 5 qitəsində məskunlaşan azərbaycanlılar siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni fəaliyyəti yaşadıqları ölkələr, oradakı şərait, mənəvi dəyərlər kimi müxtəlifdir.
XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycandan xaricə mühacirət edən azərbaycanlıların şəxsiyyət vəsiqələrində "rus təbəəsi" yazılması onların milliyətinin də "rus" kimi təqdim edilməsi ilə nəticələnmişdir. O dövrlərdə qonşu Rusiyaya köçən azərbaycanlılar "tatar", Türkiyədə məskunlaşanlar isə "Azərbaycan türkü" kimi tanınır və qeydə alınırdı. Müasir İran ərazisində yaşayan azərbaycanlıların isə "İran təbəəsi" kimi təqdimatı prosesi gedirdi.
Belə arzuolunmaz vəziyyət xarici ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıların rus, türk və fars diasporlarının tərkib hissəsi kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuş, nəticədə azərbaycanlılar başqa xalqların diasporları içərisində assimilyasiya olunmaq təhlükəsi ilə üzləşmişlər. Lakin problemlərə və çətinliklərə baxmayaraq, azərbaycanlılar hər zaman öz milli mənsubiyyətini, adət-ənənələrini, mənəvi-əxlaqi dəyərlərini qoruyub saxlamış, tarixi Vətənlə əlaqələrini itirməmişlər.
Tarixi
Azərbaycan diasporu
Azərbaycanlılar Amerika qitəsində
Azərbaycanlılar Amerika qitəsinin Şimal, Mərkəzi və Cənub hissəsində daha çox məskunlaşmışlar. Onların sayı ABŞ-də 1 milyona, Argentinada 12 minə, Braziliyada 75 minə, Kanadada 170 minə, Meksikada isə 27 minə çatır. Amerika qitəsi ölkələrindən Qonduras, Qvatemala, Peru və digərlərində də azərbaycanlılar məskunlaşmışlar. Hazırda onların sayı dəqiqləşdirilir.
Amerika qitəsində məskunlaşan azərbaycanlıların əksəriyyəti İrandan miqrasiya etmiş insanlardır. 1970-ci ildən etibarən Türkiyədən, 1991-ci ildən isə Azərbaycandan bir qisim azərbaycanlılar bu qitəyə axını diasporun tərkibinə və sosial-iqtisadi fəaliyyətinə öz təsirini göstərdi.
Azərbaycanlılar Avropa qitəsində
Azərbaycan diasporunun yayılma coğrafiyası və say tərkibinə görə geniş olduğu ikinci qitə Avropadır. Son zamanların statistik göstəricilərinə əsaslanan, Avropa azərbaycanlılarının sayı Türkiyədə və Rusiyada 3.5 milyon, Ukraynada və Belarusiyada, Almaniyada, Böyük Britaniyada yüz minlərlə, Norveçdə, Danimarkada, İsveçdə, Macarıstanda, Fransada, İtaliyada on minlərlə, Polşada, İspaniyada, Avstriyada, Albaniyada, Finlandiyada, Portuqaliyada on mindən çox göstərilir.Həmçinin Çexiyada 25 min azərbaycanlının yaşadığı bildirilir. Digər Qərb ölkələrində məskunlaşmış azərbaycanlıların sayı müvafiq olaraq hər bir ölkədə 2-10 min nəfər arasındadır.
Hollandiya, Belçika, Danimarka, İsveçrə və Almaniyada yaşayan azərbaycanlıların əksəriyyəti Türkiyədən köçmüş azərbaycanlılardır. Böyük Britaniya, Çexiya, Slovakiya, Polşa, Avstriya, Estoniya, Belarus, Rusiya, Ukrayna, Moldova və Fransadakı soydaşlarımız isə İrandan və Azərbaycan Respublikasından köçənlərdir.
Azərbaycanlılar Asiya qitəsində
Azərbaycan diasporunun üçüncü böyük hissəsi Asiya qitəsində məskunlaşmışlar. Onların sayı Banqladeşdə, Hindistan, Əfqanıstan, Pakistan, İordaniya və Orta Asiya respublikalarında yüz minlərlə, İndoneziya, Yəmən Ərəb Respublikası, Yəmən Demokratik Respublikası, Çin, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı və Suriyada on minlərlə, İraqda isə təqribən bir milyona çatır.
Azərbaycanlılar Afrika qitəsində
Afrika qitəsində məskunlaşmış azərbaycanlıların sayı Misir və Əlcəzairdə yüz minlərlə, Sudanda 17 min nəfərdir. Ümumilikdə, son zamanlar aparılan araşdırmalar nəticəsində Cənubi Afrika Respublikası və Zairdə də soydaşlarımızın məskunlaşdıqları müəyyən edilmişdir.
Azərbaycanlılar Avstraliya qitəsində
Avstraliya qitəsində isə təxminən 10 minə yaxın azərbaycanlının yaşadığı barədə məlumatlar var.
Azərbaycan diasporunun tarixi
Azərbaycan diasporunun təşəkkül və formalaşma tarixi bir neçə mənbəyə bölünür:
- VII əsrin sonu-VIII əsrin əvvəlləri. Xilafət ordusunun Azərbaycana yürüşü, İslam dininin yayılması ilə əlaqədar burada ərəbdilli elm və mədəniyyətin inkişafı, eyni zamanda onlarca azərbaycanlı mütəfəkkirin Yaxın və Orta Şərqin şəhərlərinə axını başlamış və bu proses diasporun yaranmasının təməlini qoymuşdur.
- X-XIX əsrlər. Yaxın Şərqin elm və mədəniyyət mərkəzlərində əslən Azərbaycandan olan yüzlərlə alim və tələbənin biliklərə yiyələnməsi, milli təfəkkürümüzün region xalqlarının intibahında qabaqcıl mövqeyə çıxması sayəsində xaricdə məskunlaşması daha geniş vüsət almışdır.
- Azərbaycan diasporunun formalaşmasının III mərhələsi. Həmin dövr Azərbaycanın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonrakı dövrə təsadüf edir. Rusiyada diasporun təşəkkülünü şərti olaraq iki dövrə bölmək olar: XX əsrin əvvəllərindən 1920-ci ilədək olan birinci dövrdə azərbaycanlıların Rusiya ilə əlaqələri nizamsız xarakter daşımışdır. 1920-ci ildən sonrakı, ikinci dövrdə isə bu proses qismən tənzimlənmiş və intensivləşmişdir. Buna baxmayaraq, həmin mərhələlərdə təşkil olunan diasporlar həm kəmiyyət, həm də fəaliyyətlərinin keyfiyyətinə görə bir-birindən fərqlənirdilər.
- Diasporun formalaşmasının IV mərhələsi Azərbaycan Demokratik Respublikasının (1918-1920) süqutundan sonra xarici mühacirlər axını və Avropada Azərbaycan diasporunun təşəkkülü ilə bağlıdır.
- 1941-1945-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsi zamanı əsirlikdə və Sovet qəza maşının ölüm xofundan Vətənə dönə bilməyən azərbaycanlılardan ibarət icmaların yaranması diasporun formalaşmasının V mərhələsi kimi səciyyələndirilir.
- Ötən əsrin sonlarında İranda baş verən ictimai-siyasi proseslərlə əlaqədar bu ölkədən on minlərlə azərbaycanlının Qərb ölkələrinə mühacirəti Azərbaycan diasporunun genişlənməsinin mühüm mərhələlərindən biri olmuşdur.
- SSRİ-nin süqutundan sonra Avropa ölkələrində azərbaycanlıların yeni nəsillərinin məskunlaşması diasporun təşəkkülünün son mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Diaspor quruculuğunun mərhələsi
- Azərbaycan Respublikası dünya azərbaycanlılarının birliyini milli mənafelər və dövləti maraqlar kontekstində ortaya çıxan təbii tarixi zərurət kimi qiymətləndirir ;
- Dünya azərbaycanlılarının birliyi məsələsi-Azərbaycançılıq ideologiyasının reallaşdırılması mexanizmi kimi qəbul edilir və bu sahədə həyata keçirilən bütün tədbirlər məhz həmin amala əsaslanır.Başqa sözlə desək, bu ideya dünya azərbaycanlılarının birliyinin fəlsəfi-nəzəri əsasları kimi çıxış edir ;
- Azərbaycan dövləti dünya azərbaycanlılarının birliyini, mövcud iqtisadi və siyasi gerçəklikləri, eyni zamanda dünyada gedən ictimai-siyasi proseslərin meydana çıxardığı reallıqları nəzərə alaraq həyata keçirməyə çalışır ;
- Dünyada azərbaycanlıların həmrəyliyi bütün Azərbaycan xalqının ideoloji bütövlüyünü, milli birliyini təmin edən əsas amildir və dövlət siyasətinin prinsipial istiqamətlərindən biridir ;
- Azərbaycan dövləti bütün dünyada yaşayan azərbaycanlıların siyasi istinadgahı kimi çıxış edir və hər zaman onların qarşılaşdığı çətinliklərin həllində yaxından iştirak etməyi özünün ali məqsədlərindən biri kimi dəyərləndirir ;
- Müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən icma və birliklərin vahid təşkilatda birləşdirilməsi dünya azərbaycanlılarının ümumi birliyinin təməl prinsiplərindəndir.Bu məqsədin reallaşdırılması üçün ötən müddətdə ayrı-ayrı regionlarda fəaliyyət göstərən icma və birliklərin təmərküzləşməsinə böyük diqqət yetirilmişdir və bu strategiya bundan sonra da davam etdiriləcəkdir;
- Azərbaycan dövlətinin diqqət yetirdiyi digər bir mühüm istiqamət soydaşlarımız arasında mənəvi-ideoloji birliyin yaradılmasından, icmalar arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsindən və bu sahədə mövcud olan siyasi, psixoloji maneələrin aradan qaldırılmasından ibarətdir ;
- Azərbaycan milli-mədəni özünəməxsusluğunun, tarixi ənənələrə bağlılığını qorunub saxlanılması diaspor quruculuğunun müasir mərhələsinin ən aktual məsələlərindən biridir və bu sahədə də dövlət tərəfindən müvafiq tədbirlər həyata keçirilir ;
- Tarixi Vətənlə əlaqələr məsələsi dünya azərbaycanlılarının təşkilatlandırılmasının ən mühüm prinsiplərindəndir.Bu əlaqələrin möhkəmləndirilməsi yalnız mədəni, siyasi, psixoloji zəmində deyil, həm də iqtisadi aspektdə də özünü göstərir ;
- Dünya azəraycanlıları müstəqil Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq aləmlə münasibətlərinin inkişafında, ölkəmiz haqqında həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında iştirak etmək imkanına malik ən fəal qüvvəyə çevrilməlidir. Diaspor quruculuğunun ən vacib istiqamətlərindən biri də məhz soydaşlarımızın tarixi Vətənin maraqlarından irəli gələn bu prosesdə daha fəal iştirakını təmin etməkdir.
Ölkələr üzrə azərbaycanlıların sayı
Azərbaycan Respublikasında, İranda, Gürcüstanda, İraqda, Suriyada, Türkiyədə, Dağıstanda yaşayan etnik azərbaycanlılardan başqa digər ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılar Azərbaycan diasporunu əmələ gətirirlər.
| # | Ölkə | Paytaxt | Azərbaycanlıların məskunlaşdığı yer | Azərbaycanlıların sayı | Ətraflı |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | İran | Tehran | Təbriz, Ərdəbil, Urmiya, Zəncan, Həmədan, Qəzvin, Tehran, Məşhəd | 35,000,000 | İran azərbaycanlıları |
| 2 | Rusiya | Moskva | Moskva, Dərbənd, Krasnodar, Rostov, Saratov, Yekaterinburq | 7-10,000,000 (2002-2019) | Rusiya azərbaycanlıları |
| 3 | Türkiyə | Ankara | İstanbul, Qars, İğdır, Ərdəhan | 5,500,000 (2016) | Türkiyə azərbaycanlıları |
| 4 | Gürcüstan | Tiflis | Tiflis, Marneuli, Qardabani, Bolnisi, Dmanisi, Saqareco | 1,000,000 (2010) | Gürcüstan azərbaycanlıları |
| 5 | Qazaxıstan | Astana | Astana, Almatı | 100,000 (2010) | Qazaxıstan azərbaycanlıları |
| 6 | Almaniya | Berlin | Berlin, Bremen, Hamburq, Mayns, Frankfurt-Mayn, Münhen | 300,000 | Almaniya azərbaycanlıları |
| 7 | Ukrayna | Kiyev | Kiyev, Odessa, Lvov, Simferopol, Sevastopol | 500,000 (2017) | Ukrayna azərbaycanlıları |
| 8 | Niderland | Amsterdam | Amsterdam, Rotterdam, Haaqa | 18,000 (2008) | Niderland azərbaycanlıları |
| 9 | İngiltərə | London | London | 170,000 (2016) | İngiltərə azərbaycanlıları |
| 10 | ABŞ | Vaşinqton | Vaşinqton, Nyu-York, Los-Anceles, Hyuston, Dallas | 400,000 (2000) –1,250,000 | ABŞ azərbaycanlıları |
| 11 | Kanada | Ottava | Toronto, Ottava | 3,465 (2006) | Kanada azərbaycanlıları |
| 11 | Əfqanıstan | Kabil | Kabil, Herat | 239,900 (2009) | Əfqanıstan azərbaycanlıları |
| 12 | Polşa | Varşava | Vrotslav, Krakov, Katovitse | 6000 (2018) | Polşa Azərbaycanlıları |
| 13 | Macarıstan | Budapeşt | Debreçen, Peç, Seqed, Györ, Dunauyvaroş, Mişkolç | 1500-2000 (2019) | Macarıstan azərbaycanlıları |
DAK-ın məlumatları
| Ölkə | Say |
|---|---|
| Cəmi | 85-90 000 000 |
| İran | 35 000 000 |
| Azərbaycan | 10 014 600 |
| Türkiyə | 5 500 000 |
| Rusiya | 8 000 000 |
| İraq | 1 500 000 |
| ABŞ | 1 250 000 |
| Misir | 900 000 |
| Gürcüstan | 750 000 |
| Pakistan | 650 000 |
| Ukrayna | 520 000 |
| İordaniya | 450 000 |
| Kanada | 350 000 |
| Hindistan | 340 000 |
| Almaniya | 300 000 |
| Əlcəzair | 280 000 |
| Banqladeş | 175 000 |
| Böyük Britaniya | 170 000 |
| Qazaxıstan | 100 000 |
| Suriya | 95 000 |
| Braziliya | 75 000 |
| Fransa | 70 000 |
| Bolqarıstan | 65 000 |
| Yəmən | 62 000 |
| Özbəkistan | 60 000 |
| Danimarka | 60 000 |
| BƏƏ | 55 000 |
| Norveç | 50 000 |
| Əfqanıstan | 50 000 |
| Türkmənistan | 45 000 |
| Rumıniya | 45 000 |
| İndoneziya | 44 000 |
| Səudiyyə Ərəbistanı | 40 000 |
| İtaliya | 100 000 |
| Çin | 30 000 |
| Macarıstan | 27 000 |
| Meksika | 27 000 |
| Avstriya | 19 000 |
| Küveyt | 19 000 |
| Oman | 19 000 |
| Sudan | 17 000 |
| Qırğızıstan | 16 000 |
| Tacikistan | 14 000 |
| İspaniya | 14 000 |
| Belçika | 13 000 |
| Yunanıstan | 13 000 |
| Polşa | 12 000 |
| Finlandiya | 12 000 |
| Albaniya | 12 000 |
| Argentina | 12 000 |
| Yaponiya | 10 000 |
| Avstraliya | 8 000 |
| Birma | 8 000 |
| Potuqaliya | 7 000 |
| Belorus | 7 000 |
| keçmiş Yuqoslaviya | 6 000 |
| Monqolustan | 5 000 |
| Moldova | 5 000 |
| Latviya | 4 000 |
| İrlandiya | 4 000 |
| Estoniya | 3 000 |
| Malta | 2 500 |
| Litva | 2 000 |
| Çexiya | 2 000 |
| Slovakiya | 2 000 |
| İsveç | 2 000 |
| Butan | 1 500 |
Diaspor
| Sıra | Ölkə | Rəsmi statistikalar | Hal-hazırkı təxminlər | Ölkələrinə görə azərbaycanlılar | Ölkələrinə görə azərbaycanlıların siyahısı |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 |  Rusiya | 603,070 (2010) | 1,500,000 3,000,000 arası | Rusiya azərbaycanlıları | Rusiya azərbaycanlılarının siyahısı |
| 2 |  Türkiyə | 800,000 | Türkiyə azərbaycanlıları | Türkiyə azərbaycanlılarının siyahısı | |
| 3 |  Gürcüstan | 284,761 (2002) | 360,000 (2007) | Gürcüstan azərbaycanlıları | Gürcüstan azərbaycanlılarının siyahısı |
| 4 |  Qazaxıstan | 85,292 (2009) | 150,000 | Qazaxıstan azərbaycanlıları | |
| 5 |  Almaniya | 15,219 (2006) | 200,000 | Almaniya azərbaycanlıları | |
| 6 |  Ukrayna | 45,176 (2001) | Ukrayna azərbaycanlıları | ||
| 7 |  Niderland | 18,000 (2009) | |||
| 8 |  Qırğızıstan | 17,267(2009) | Qırğızıstan azərbaycanlıları | ||
| 9 |  Böyük Britaniya | 15,000 (2009) | Böyük Britaniya azərbaycanlıları | ||
| 10 |  ABŞ | 14,205 şimali azərbaycanlı (2000) 40,400 cənubi azərbaycanlılar | 400,000 | ABŞ azərbaycanlıları | ABŞ azərbaycanlılarının siyahısı |
| 11 |  Kanada | 4,580 (2011) | 80,000 | Kanada azərbaycanlıları | |
| 12 |  Fransa | 1,112 (asylum-seekers), 70,000 | Fransa azərbaycanlıları | ||
| 13 |  Özbəkistan | 44,410 (1989) | Özbəkistan azərbaycanlıları | ||
| 14 |  Türkmənistan | 33,365 (1989) | Türkmənistan azərbaycanlıları | ||
| 15 |  Belarus | 5,567 (2009) | |||
| 16 |  Latviya | 1,697 (2001) | Latviya azərbaycanlıları | ||
| 17 |  Estoniya | 880 (2000) | |||
| 18 |  Litva | 788 | |||
| 19 |  Tacikistan | 800 (2000) | |||
| 20 |  Avstraliya | 300 | |||
| 21 |  Avstriya | 1 000. | |||
| 22 | Özbəkistan | 231 | |||
| 23 |  Ermənistan | Məlumat yoxdur | Ermənistan azərbaycanlıları | Ermənistan azərbaycanlılarının siyahısı | |
| 24 |  Macarıstan | 1500-2000 | Macarıstan azərbaycanlıları | ||
Həmçinin bax
- Azərbaycanın dövlət-icma və icmalararası münasibətləri
Həmçinin bax
- Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü
- Macarıstan azərbaycanlıları
- Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondu
vikipedia, viki, ensiklopediya, kitab, məqalə, oxumaq, pulsuz yüklə, Azərbaycan diasporu haqqında məlumat. Azərbaycan diasporu nədir? Azərbaycan diasporu nə deməkdir?