Qanuni-Əsasi (osman. قانون أساسی, Kānûn-ı Esâsî, hərfi tərcümədə"}]],"parts":[{"template":{"target":{"wt":"lit","href":"./Şablon:Lit"},"params":{"1":{"wt":"Əsas

Osmanlı imperiyası daxilində islahat cəhdləri daha əvvəlki dövrlərdə də müşahidə edilmişdir. Sultan III Səlimin (hakimiyyəti: 1789–1807-ci illər) dövründə real islahatlara dair müəyyən baxışlar mövcud olmuş, o, xüsusilə ordunun döyüş qabiliyyətinin zəifliyini aradan qaldırmağa çalışmışdır. Hərbi sahədə əsas biliklərin çatışmaması və sərkərdələrin idarəetmə bacarıqlarının zəifliyi bu cəhdlərin əsas səbəbləri sırasında idi. 1807-ci ildə Qabaqçı Mustafanın rəhbərliyi altında yeniçərilər üsyan qaldırmış, Avropa təlimçilərinin köməyi ilə ordunu Nizami-Cədid formasında yenidən təşkil etməyə çalışan və mənbələrdə "kafir sultan" kimi təqdim edilən III Səlimi taxtdan salmış, onun yerinə isə IV Mustafanı hökmdar elan etmişdilər.

IV Mustafa əvvəlki islahatları geri qaytarmağı planlaşdırmışdır. Bu vəziyyətə cavab olaraq Rusedən Ələmdar Mustafa Paşa öz ordusu ilə İstanbula yürüş etmişdir. Yaxınlaşan hakimiyyətdən salınmanın qarşısını almaq məqsədilə sultan III Səlim və Mahmud haqqında edam fərmanı vermişdir. III Səlim öldürüldüyü halda, Mustafa ilə birlikdə legitim taxt namizədlərindən sağ qalan yeganə şəxs olan Mahmud cəlladlardan xilas olmuş və 28 iyul 1808-ci ildə taxta çıxmışdır. Ələmdar Mustafa Paşa sultanın sədrəzəmi təyin edilmişdir.

Həmin dövrdə Anadoluda və Rumelidə mərkəzi hakimiyyətlə regional güc sahibləri – əyanlar və dərəbəyilər arasında mənbələrdə "kin və ixtilaf şəraiti" kimi səciyyələndirilən münasibətlər hökm sürmüşdür. Sədrəzəm bu torpaq sahiblərini paytaxta danışıqlara dəvət etmiş və onlar 29 sentyabr 1808-ci ildə qəbul edilmişdilər. Müasir mənbələrin bildirdiyinə görə, iştirakçılar İstanbula təxminən 70,000 nəfərlik öz silahlı qüvvələri ilə gəlmiş və şəhərdən kənarda yerləşdirilmişdilər. 7 oktyabr 1808-ci ildə tərəflər "Sənədi-İttifaq" adlanan müqaviləni imzalamışdılar. Bu sənədlə sultan əyanlar və dərəbəyilər üzərində həyat və mülkiyyətə dair sərəncam vermək hüququndan imtina etmişdir. Sənəd İngiltərədə zadəganlara tanınmış "Maqna Karta" ilə müqayisə edilən şəkildə torpaq sahiblərinə Osmanlı hökmdarına qarşı əsas azadlıqlar vermişdir. Bunun müqabilində onlar mərkəzi hakimiyyəti tanımış və sultana sədaqət bəyan etmişdilər.

14 noyabr 1808-ci ildə Ələmdar Mustafa Paşa yeniçəri üsyanı zamanı həlak olmuşdur. Taxtını möhkəmləndirmək məqsədilə II Mahmud qəfəsdə saxlanılan yarımqardaşı və sələfi IV Mustafanın öldürülməsinə göstəriş vermişdir. "Sənədi-İttifaq"ın əsas hərəkətverici qüvvəsi olan Ələmdar Mustafa Paşanın ölümü ilə konstitusiyalı monarxiyaya doğru atılmış ilk addım kimi qiymətləndirilən və adətən Türkiyə konstitusiya tarixinin başlanğıcına aid edilən bu müqavilə faktiki olaraq qüvvəsini itirmişdir. Sonrakı dövrlərdə vəzifəyə gələn sədrəzəmlər də maddi konstitusion xarakter daşıyan bu sənədi imzalamaqdan imtina etmişdilər. Hər halda, bu hadisələrdən sonra[II Mahmud sultan olmuş və yeniçəri ocağını Vaqieyi-xeyriyyə adlanan hadisə ilə ləğv etməklə Osmanlı tarixində ilk ciddi islahatçı kimi qiymətləndirilmişdir.

Bu proses 1839–1876-cı illəri əhatə edən və Tənzimat adı ilə tanınan dövrə yol açmışdır. Həmin mərhələ sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq onları parlamentin rəhbərlik etdiyi yeni dövlət qurumlarına ötürmək məqsədi daşıyan islahat cəhdləri ilə səciyyələnmişdir. Bu niyyətlər yeni formalaşmış hökuməti əhatə edən Babı-ali tərəfindən irəli sürülmüşdür. Tənzimat dövrünün əsas məqsədi islahat aparmaq olmuşdur, lakin mahiyyət etibarilə sultanın hakimiyyətini Babı-alinin xeyrinə zəiflətmək idi. Hər halda, Osmanlı imperiyasını Qərbləşmə prinsipləri əsasında yenidən qurmaq hədəfi də Tənzimata səbəb yaratmışdır.

II Mahmudun ölümündən sonra onun oğlu I Əbdülməcidin (hakimiyyəti: 1839–1861-ci illər) taxta çıxmışdır. Atasının açıq göstərişlərinə uyğun olaraq, Mahmuda həsr olunmuş islahatların həyata keçirilməsinə başlamışdır. 3 noyabr 1839-cu ildə Tənzimatın "atası" kimi tanınan Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa Gülhanə parkında əsasən özü tərəfindən hazırlanmış və Böyük Fransa inqilabının nəticəsi olaraq formalaşdırılmış İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsinin Osmanlı iterasiyası kimi qiymətləndirilən fərmanı – "Xətti-Şərif"i oxumuşdur. Gülhanə fərmanı ilə "Tənzimatı-Xeyriyyə" (hərf. "xeyirxah tənzimləmələr") adlanan əsaslı islahatlar dövrünün başlanğıcı elan edilmişdir. "Xətti-Şərif" yeni idarəetmə sisteminin əsas prinsiplərini özündə əks etdirmiş, dinindən asılı olmayaraq əhalinin "canının, şərəfinin və malının" qorunmasını təmin etmişdir. Bundan əlavə, sultan məhkəmə icraatlarının aşkarlığını, vergilərin ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini və hərbi xidmət müddətinin dörd-beş ilə endirilməsini vəd etmişdir.

Formal baxımdan bu fərman nə konstitusiya, nə də məhkəmə yolu ilə tələb edilə bilən hüquq aktı idi. Bununla belə, 1839-cu il "Xətti-Şərif"i imperiyanın konstitusion inkişafında mühüm rol oynamış, xüsusilə də sonradan qəbul ediləcək konstitusiyanın bir vədi kimi dəyərləndirilmişdir. Tənzimat siyasətçiləri imperiyanın tam süqutunun qarşısını almağı əsas məqsəd kimi görmüşdülər.

Tənzimat dövründə üç sultan hakimiyyətdə olmuşdur: I Əbdülməcid (1839–1861-ci illər), Əbdüləziz (1861–1876-cı illər) və cəmi üç ay hakimiyyətdə qalan V Murad (1876-cı il). Həmin dövrdə Avropada Osmanlı dövlət xadimləri arasında ən böyük nüfuza malik şəxs Midhat Paşa hesab edilmişdir.

Babı-alinin İslahat fərmanı 18 fevral 1856-cı il tarixində, Krım müharibəsində atəşkəsdən 18 gün sonra elan edilmişdir. Bu fərman Gülhanə fərmanının islahatlarını təsdiqləmiş və inkişaf etdirmişdir.

Fərmanın nəzərdə tutulan məqsədi müsəlman və qeyri-müsəlman tebaalar arasında tam bərabərliyi təmin etmək idi. Bunun üçün millət sistemi sistemi ləğv edilmiş və bütün dini icmalara Osmanlı vətəndaşlıq hüquqları tanınmışdır. Beləliklə, indiyə qədər yalnız "milləti-rum" istisna olmaqla, qeyri-müsəlmanlara dövlət vəzifələrinə çıxış və hərbi məktəblərə qəbul imkanı yaradılmışdır. Cizyə kimi ödənilən vergilər baxımından da dövlət bərabərlik prinsiplərini tətbiq etməyə çalışmışdır. Eyni hüquqların eyni öhdəliklərlə müşayiət olunacağı fərmanda göstərilmişdir. Beləliklə, qeyri-müsəlmanlar da hərbi xidmətə çağırılmış, lakin əvəzçi təyin etməklə və ya hərbi vergi ödəməklə bu öhdəlikdən azad ola bilmişdilər.

Fərman nəticəsində pravoslav yunan, qriqoryan erməni və iudaizm dini icmaları öz inzibati və dini işlərini tənzimləmək üçün qaydalar hazırlamış, bu qaydalar əsasında öz parlamentlərini yaratmışdılar. Bu qaydalar müvafiq olaraq Rum Patriarxlıq Nizamnaməsi (1862-ci il), Erməni Patriarxlıq Nizamnaməsi (1863-cü il) və Hahamxana Nizamnaməsi (1865-ci il) adlandırılmışdır. Bu, həm icmalar, həm də Qərbdə rəsmi şəkildə "konstitusiya" kimi qiymətləndirilmişdir. İslahatlar kontekstində Qərb təhsilli Osmanlı erməniləri tərəfindən 1863-cü ildə Erməni Milli Konstitusiyası hazırlanmışdır. 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyası birbaşa olaraq bu sənədin təsiri altında formalaşmış, onun müəllifləri sırasında Midhat Paşanın məsləhətçisi olmuş Qərb təhsilli Osmanlı ermənisi Qriqor Odyan mühüm rol oynamışdır.

Bu dövrdə Midhat Paşanın da üzvü olduğu "yeni osmanlılar" hərəkatı gündəmə gəlmişdir. Onların hamısı Osmanlı imperiyasının Avropa gücləri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin, eləcə də imperiyada idarəetmə tərzinin dəyişdirilməsi istəyini paylaşmışdılar. Onlar Tənzimat islahatlarından narazı qalmış bir qrup Osmanlı ziyalısı idi. 1865-ci ildə yaradılmış bu hərəkata "Yeni osmanlılar" Osmanlı imperiyasının hökumətini Avropa hökumətləri kimi formalaşdırmaq üçün yeni yollar axtarmış, xüsusilə İkinci Fransa imperiyasının konstitusiyasından ilhamlanmışdılar. Müəllif Yohann Ştrausun qeyd etdiyinə görə, Belçika Konstitusiyası və 1850-ci il Prussiya Konstitusiyası Osmanlı Konstitusiyasına təsir göstərmişdir.

Qrup orta sayda tərəfdar cəlb etmişdir. İki il ərzində cəmiyyətə bir neçə yüz nəfər qoşulmuşdur. "Yeni osmanlılar" hərəkatının əsas liderlər və ideoloqları arasında bir çox yazıçı, publisist və siyasi xadimlər var idi. Yazıçı və publisistlər qrupunda İbrahim Şinasi önə çıxmışdır. O, 1862-ci ildə "Təsviri-əfkar" (hərf. "Fikirlərin təsviri") qəzetini təsis etmişdir. Namiq Kamal hərəkatın qurucu üzvlərindən biri və ideoloqu idi. Kamal qruplaşmaya qoşulduqdan sonfa davamlı olaraq siyasi, inzibati, sosial və xarici siyasət islahatları mövzularında esselər yazırdı.

Kamal və onun həmfikirləri Sultan Əbdüləziz, həmçinin onun müşavirləri Mehmed Fuad Paşa və Mehmed Əmin Əli Paşa tərəfindən həyata keçirilən hökuməti mərkəzləşdirmək səylərinə qarşı çıxış etmiş, buna görə də sürgünə getməli olmuşdular. "Yeni osmanlılar" tərəfindən Fransada başladılmış qəzetlər arasında "Ülüm", "İnqilab", "İbrət" və "Bəsirət" var idi. Əli Suavi bu nəşrlərdə redaktor kimi fəaliyyət göstərirdi.

"Yeni osmanlılar" islam konsepsiyalarına söykənən konstitusiya hökumətinin inkişafını tələb etmişdilər. Bu, həm ilham aldıqları Avropa hökumətlərindən fərqlənmək, həm də Osmanlı mədəniyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini qorumaq məqsədi daşımışdır. "Yeni osmanlılar"ın ən qabarıq təsiri osmanlı vətənpərvərliyi anlayışının işlənib hazırlanmasından irəli gəlmişdir. Namiq Kamal bu konsepsiyanı şeirlərində və özünün "Vətən" pyesində dünyəvi nəticəsinə qədər inkişaf etdirmişdir. Bütün əsərləri Osmanlı vətənini tərifləmiş və bütün osmanlıların dini icmalarına olan sədaqətlərindən üstün olaraq bu ərazi qurumuna bağlılıq hissi paylaşmalı olduğunu vurğulamışdır. Bu, ərazi vətənpərvərliyinin başlanğıcı olmuşdur. İnanc o idi ki, Osmanlı imperiyasının sakinləri Osmanlı vətəninə sədaqət borcu daşıyırdı. Avropada yaranan milli kimliklər qarşısında vətənpərvər Osmanlı kimliyinin tərifi istəyi bir çox aparıcı "yeni osmanlılar" nümayəndəsi üçün birləşdirici amilə çevrilmişdir. Osmanlıçılığın arzu olunan məqsədi imperiyanın müsəlman və qeyri-müsəlman təbəələri arasındakı gərginliyi aradan qaldırmaq və onları dövlətə sədaqətlə birləşdirmək olmuşdur. Namiq Kamaldan əvvəl Osmanlı imperiyasında görünməmiş bu milliyyətçi hisslərin Osmanlı türklərinə təsiri o qədər dərin idi ki, Kamalın "İbrət" qəzeti bağlanmış və onun özü ikinci dəfə imperiyadan sürgün edilmişdir.

Midhat Paşa da dini və etnik fərqlərdən asılı olmayaraq bütün təbəələri "osmanlı" kimliyi altında birləşdirən bir imperiya modeli təsəvvür etmişdir. Bu ideoloji yanaşma Osmanlı Birlik Cəmiyyəti ilə birləşən İttihad və Tərəqqi Komitəsi kimi hərəkatların formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Bu siyasi qruplar islahatları yalnız fərmanlar və vədlərlə yox, konkret addımlar vasitəsilə həyata keçirməyə çalışmışdır. II Əbdülhəmid Konstitusiyanı dayandırdıqdan sonra belə sözügedən sənəd Osmanlı hökuməti tərəfindən nəşr olunan salnamələrdə çap edilməkdə davam etmişdir.

Konstitusiya ilkin olaraq fars–ərəb qrafikası ilə Osmanlı türkcəsində hazırlanmışdır. Sənəd həm Osmanlı hökuməti tərəfindən, həm də özəl şəxslərə məxsus mətbəələrdə çap edilmişdir.

Mətndə cəmi on türkmənşəli termin mövcud olmuş, əsasən ərəbmənşəli sözlərə əsaslanmışdır. Ştrausun fikrinə görə, bu hal ifrat dərəcədə olmuşdur. O həmçinin, sənəddə Osmanlı dəftərxana üslubuna xas mürəkkəb cümlə quruluşunun, izafətlərin və hörmət bildirən ifadələrdən istifadə edən dolayı üslubun üstünlük təşkil etdiyini qeyd etmişdir. Bu səbəbdən Ştraus belə qənaətə gəlmişdir ki, sənədin Qərb dillərinə qənaətbəxş tərcüməsi son dərəcə çətindir, hətta mümkünsüzdür. Maks Bilal Haydelberqer Osmanlı türkcəsində olan mətnin birbaşa tərcüməsini hazırlamış və bu tərcümə Tilmann Y. Röderin redaktəsi ilə dərc edilmişdir.

Osmanlı türkcəsində olan orijinal mətndən əlavə, sənəd ərəb və fars dillərinə də tərcümə edilmişdir. Müsəlmanlar üçün nəzərdə tutulmuş dil versiyaları Osmanlı türkcəsi mətnindən törəmişdir. Ştrausun fikrinə görə, Osmanlı türkcəsi, ərəb və fars dillərində olan versiyalarının lüğət tərkibi, demək olar ki, eyni olmuşdur. Osmanlı Konstitusiyasında Qərb anlayışlarının mövcudluğuna baxmayaraq, Ştraus rəsmi fransızdilli versiyanın osmanlı mətninin birbaşa tərcüməsi təəssüratı yaratmadığını bildirmişdir.

Ərəbdili versiyası "Əl-Cəvaib" qəzetində dərc edilmişdir. Ştraus ərəbdilli versiyada istifadə edilən terminologiyanın Osmanlı türkcəsindəki terminlərə, demək olar ki, "kor-koranə şəkildə" uyğunlaşdırıldığını, terminlərin mənbəyinin isə əsasən ərəb dili olduğunu qeyd etmişdir. O, yeni ərəb terminlərinin Osmanlı türkcəsində istifadə edilən köhnə terminləri əvəz etməyə başladığı bir dövrdə bu yaxınlığın farsdilli versiyası ilə müqayisədə daha təəccüblü olduğunu vurğulamış və osmanlıca olan "mətnə bu qədər sadiq qalınmasının əhəmiyyətli, lakin izahının çətin" olduğunu bildirmişdir.

17 yanvar 1877-ci il tarixindən etibarən farsca versiya "Əxtər" qəzetində dərc edilmişdir. Ştraus farsdilli mətnin osmanlıca orijinalına yaxınlığını gözlənilən hesab etmişdir, çünki fars dili siyasətə dair bir çox ərəbmənşəli osmanlıca terminlərini qəbul etmişdir.

Osmanlı türkcəsi, ərəb və fars dillərində "konstitusiya" anlayışı üçün "əsas qanun" mənasını verən terminlərdən istifadə olunmuşdur: türkcədə "Kānûn-ı Esâsî" (osman. قانون أساسی), ərəbcədə "al-qānūn al-asāsī" (ərəb. القانون الأساسي‎), farscada isə "qānūn-e asāsī" (fars. قانون اساسی‎). Ştrausun fikrinə görə, ərəbmənşəli bu termin məna baxımından alman dilində olan "Grundgesetz" anlayışına daha yaxındır.

Qeyri-müsəlmanlar üçün hazırlanmış versiyalar erməni, bolqar, yunan və ladino dillərini əhatə etmişdir. Bundan əlavə, erməni əlifbası ilə yazılmış türkdilli versiya da mövcud olmuşdur. Bu versiyalar müvafiq olaraq "Masis", "Makikat", "Vyzantis", "De Castro Press" və "La Turquie" nəşrlərində çap edilmişdir.

Ştrausun qeyd etdiyinə görə, qeyri-müsəlman dilləri üçün hazırlanan versiyalar əsasən fransız dilində olan mətni model və terminoloji mənbə kimi qəbul etmişdir. O, Osmanlı türkcəsində geniş yayılmış titul və digər dil xüsusiyyətlərinin bu versiyalarda adətən yer almadığını vurğulamışdır. Hər bir dil versiyasında Osmanlı türkcəsində olan bəzi terminlərin əvəzinə həmin dilə xas terminologiyadan istifadə edilmişdir. Müxtəlif versiyalar ya xarici terminologiyaya, ya da öz dillərinin terminlərinə geniş yer vermiş, lakin ümumilikdə Osmanlı türkcəsinin terminlərindən istifadədən çəkinmişdir. Bəzi ümumi fransızmənşəli osmanlıca terminlər başqa sözlərlə əvəz olunmuşdur. Bu fərqlər əsasında Ştraus qeyri-müsəlman versiyalarının xarici təsirləri və milli ənənələri, hətta müəyyən siyasi gözləntiləri əks etdirdiyi və Osmanlı imperiyasında mövcud olan dini, ideoloji və digər bölünmələri əks etdirdiyi qənaətinə gəlmişdir.

Ştrausun "purist" kimi xarakterizə etdiyi ermənidilli versiyada fransızca mətndə olmayan osmanlıca terminlərindən istifadə edilmiş, bəzi hallarda yerli ermənicə terminlərin əvəzinə bu terminlər seçilmişdir. O, buna görə ermənidilli versiyanın osmanlıca orijinal mətni nəzərə aldığını bildirmişdir. Ermənidilli versiya "Bazmavep" nəşrində yenidən çap edilmişdir. Bolqardilli versiya "Dunav/Tuna", "Iztočno Vreme", "Napredŭk" və "Zornitsa" qəzetlərində yenidən nəşr olunmuşdur. Ştraus bolqardilli versiyanın fransızca mətni tam şəkildə izlədiyini qeyd etmiş, Xristo S. Arnaudovun kolleksiyasında saxlanılan nüsxənin titul səhifəsində tərcümənin Osmanlı türkcəsindən edildiyi yazılmış, lakin bunun doğru olmadığını bildirmişdir.

Yunandilli versiyanın fransızca tərcüməni əsas götürdüyü, lakin yunan terminlərinə osmanlıca sinonimlərinin, osmanlıca terminlərinə isə yunanca sinonimlərinin əlavə edildiyi qeyd olunmuşdur. Ştrausun fikrinə görə, ladino dilində olan versiya osmanlıca olan orijinal mətn ilə müqayisə edilmişdir. Ştraus həmçinin, Bosniya vilayətində serb dilində bir versiyanın mövcud olmalı olduğunu bildirmişdir. Gənc türklər inqilabından sonra Arseniyə Zdravkoviç serb dilində tərcüməni nəşr etmişdir.

Fransız və ingilis dillərində versiyalar mövcud olmuşdur. Fransızca versiya diplomatlar üçün nəzərdə tutulmuş və Tərcümə Otağı tərəfindən hazırlanmışdır. Ştraus fransızca versiyanın ilkin layihəsinin tapılmadığını və onun mövcudluğunu təsdiqləyən sübut olmadığını qeyd etmişdir. Bununla belə, fransızca mətndə Osmanlı türkcəsindən qaynaqlanan bəzi terminlər yer almışdır. "American Journal of International Law" jurnalının 1908-ci il buraxılışında Osmanlı istehsalı olan ingiliscə versiya dərc edilmiş, lakin onun mənşəyi göstərilməmişdir. Ştraus həmin mətnin bir hissəsini təhlil etmiş, ingiliscə versiyanın da fransızca mətndən tərcümə edildiyi nəticəsinə gəlmişdir.

Ştraus "Qanuni-Əsasi"nin rus dilinə tərcüməsi ilə rastlaşmadığını, lakin belə bir versiyanın mövcud olmasının yüksək ehtimal olduğunu bildirmişdir.

Xristianlar və yəhudilər üçün hazırlanmış müxtəlif dil versiyalarında "konstitusiya" anlayışı fərqli terminlərlə ifadə edilmişdir: bolqar dilində "konstitutsiya" (bolq. конституция), yunan dilində "sintaqma" (yun. σύνταγμα), ladino dilində "konstitusyon" və serb dilində "ustav". Bolqardillk versiya rusmənşəli termini, yunandilli versiya fransızca "constitution" sözünün kalkasını, ladinodilli versiya fransızmənşəli termini, serbdilli versiya isə kilsə slavyanmənşəli sözü istifadə etmişdir. Ermənidilli versiyada "sahmanadrutyun" (q.erm. սահմանադրութիւն) termini işlədilmişdir.

Birinci Məşrutiyyət dövrü 23 dekabr 1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmidin Midhat Paşanı ikinci dəfə böyük vəzir təyin etməsi və "Qanuni-Əsasi"ni elan etməsi ilə başlamışdır. Osmanlı imperiyasının ilk parlamenti olan Məclisi-Ümumi 19 mart 1877-ci ildən 28 iyun 1877-ci ilədək toplanmışdır. Məclisi-Ümumi, əsasən, "yeni osmanlılar"ın təzyiqi, həmçinin Midhat Paşanın siyasi təsiri nəticəsində yaradılmışdı. Parlament daha bir dəfə toplanmış, sonra 13 fevral 1878-ci ildə II Əbdülhəmid tərəfindən konstitusiya hüququnun istifadə edilməsi ilə dayandırılmışdır. Buna baxmayaraq, II Əbdülhəmid ilkin olaraq, parlamentin fəaliyyət göstərməsinə icazə verməyə hazır idi, lakin o, tez bir zamanda seçilmiş vəzifəli şəxslərin təsdiqini gözləmək əvəzinə, avtokratik səlahiyyətləri ələ keçirməklə islahat aparmağın daha asan olduğuna qərar vermişdir.

Bundan sonra sultan II Əbdülhəmid Midhat Paşanı vəzifədən kənarlaşdırmış və imperiyadan sürgün etmişdir. Onun vəzifədən azad edilməsinin səbəbləri kimi büdcə kəsiri olduğu halda profisit təqdim etməsi, rüşvət və korrupsiyaya qarşı mübarizə apardığı dövrdə digər saray rəsmiləri ilə yaşadığı münaqişələr göstərilmişdir. Digər bir səbəb 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsi göstərilmişdir. Bu hadisələrdən qısa müddət sonra, 1881-ci ildə Midhat Paşa sultan II Əbdüləzizə sui-qəsd cəhdi ittihamı ilə Ulduz sarayında təşkil edilmiş Ulduz məhkəməsi tərəfindən edam cəzasına məhkum edilmişdir.

Bu proseslər, yəni "yeni osmanlılar"ın gücdən düşməsi Birinci Məşrutiyyət dövrünə effektiv son qoymuş və hakimiyyətin sultanın əlində mərkəzləşməsinə qayıdışa işarə etmişdir. Bu addım ona yeni seçkilərdən yayınmaq imkanı vermişdir. II Əbdülhəmid getdikcə cəmiyyətdən uzaqlaşmış və Ulduz sarayına çəkilmiş, beləliklə təxminən üç onillik müddət ərzində imperiyanı əsasən mütləqiyyət üsulu ilə idarə etmişdir. II Əbdülhəmidin sultanlığı birmənalı qarşılanmamışdı. V Murad taxtdan endikdən doqquz ay sonra zehni qabiliyyətlərini yenidən əldə etmişdir. Bir müddət sonra keçmiş sultanın sağalmasını müşahidə edən tərəfdarları gizlicə onu taxta qaytarmaq üçün sui-qəsd planlarına başlamışdılar. Muradın Çırağan sarayında saxlanıldığı ilk iki il ərzində tərəfdarları onu azad etmək və taxta qaytarmaq üçün üç dəfə cəhd göstərmişdilər, lakin hər üçü uğursuz olmuşdur. Buna görə də Əbdülhəmid Çırağan sarayının ətrafında onu şəhərdən təcrid edən kordonu sərtləşdirmişdi. Keçmiş "yeni osmanlılar" nümayəndəsi Əli Suavi 20 may 1878-ci ildə artan avtoritarizmə son qoymaq və liberal ideallara həmfikir olan V Muradı yenidən taxta çıxarmaq məqsədilə Çırağan hadisəsi kimi tanınan çevriliş cəhdi həyata keçirmişdir. Çevriliş uğursuzluğa düçar olmuş və Əli Suavi bu cəhddə Həsən Paşa tərəfindən öldürülmüşdür. Bəzi hesablara görə, ölümündən az əvvəl Əli Suavi V Muradın qolundan tutaraq ona belə demişdir: "Ey, əfəndimiz, gəl, bizi moskvalılardan xilas et".

1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı İttihad və Tərəqqi Komitəsinin (İTK) tərəfdarlarının həyata keçirdiyi kiçik bir üsyanla başlamış və qısa müddət ərzində bütün imperiya ərazisinə yayılmışdır. Bu şərait regionda yerləşdirilmiş hərbi hissələrdə xidmət edən zabitlər üçün sistemi islah edəcəyini vəd edən inqilabi təşkilatlara, o cümlədən İttihad və Tərəqqi Komitəsinə qoşulmağı cəlbedici etmişdir. İmperiya üzərində nəzarəti bərpa etməkdə aciz qalmış sultan II Əbdülhəmid 1876-cı il Konstitusiyasının bərpasını elan etmiş, 23 iyul 1908-ci ildə parlamenti yenidən toplamağa məcbur olmuşdur. İnqilabdan sonra hakimiyyət rəsmi şəkildə yox, lakin faktiki olaraq II Əbdülhəmid, Babı-ali və mərkəzi hələ də Salonikidə yerləşən, getdikcə güclənən bir "dərin dövlət" fraksiyasını təmsil edən İttihad və Tərəqqi Komitəsi arasında bölüşdürülmüşdü.

"Qanuni-Əsasi" Təadil Komissiyası tərəfindən hazırlanmış konstitusiya dəyişiklikləri 8 avqust 1909-cu ildə qəbul edilmişdir. Aparılan dəyişikliklərlə sultanın taxta çıxan zaman "vətənə və millətə sədaqət" andı içməsi məcburi edilmiş, sultanın məhkəmə qərarı olmadan sürgün etmək səlahiyyəti verən 113-cü maddə dəyişdirilmişdir. Onun əvəzinə, "Heç kəs qanunun müəyyən etdiyi səbəb və qaydadan başqa hər hansı bir bəhanə ilə həbs edilə və cəzalandırıla bilməz" müddəası təsbit olunmuşdur. Bununla yanaşı, mətbuat üzərində senzura ləğv edilmiş, sədrəzəmin səlahiyyətləri genişləndirilmiş, məclisə etimadsızlıq səsi yolu ilə hökuməti istefaya göndərmək hüququ tanınmış, sultan tərəfindən veto edilmiş qanunların məclisdə üçdə iki səs çoxluğu ilə yenidən qəbul edilməsi prinsipi qəbul edilmiş, həmçinin poçt yazışmalarının məhkəmə qərarı olmadan yoxlanıla bilməyəcəyi təsdiqlənmişdir. Orxan Aldıkaçtının fikrinə görə, bu mühüm və əsaslı dəyişikliklərə görə sözügedən sənədin ayrıca bir konstitusiya kimi, yəni 1909-cu il "Qanuni-Əsasi"si adı ilə qiymətləndirilməsi zəruri hesab olunmuşdur.

Konstitusiyalı və parlament idarəçiliyi üzrə aparılan təcrübəyə qarşı təhdidlər qısa müddət ərzində özünü göstərmişdir. Yeni parlament dövrünün başlamasından doqquz ay sonra konstitusionalizmə qarşı narazılıq və reaksion əhval-ruhiyyə 31 mart hadisəsi ilə təzahür etmişdir. Buna baxmayaraq, konstitusiyapərəst qüvvələr reaksion qüvvələrdən Osmanlı hökuməti üzərində nəzarəti yenidən ələ almağa müvəffəq olmuşdur.

Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı imperiyasının məğlub olmasından sonra Antanta dövlətləri tərəfindən İstanbulun işğalı və Məclisi-Məbusanın basılması fonunda 11 aprel tarixində sultan VI Mehmed məclisi rəsmi şəkildə buraxmış və konstitusiyanın fəaliyyətini dayandırmışdır. Məclisi-Məbusanın ləğv edilməsi Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılmasına zəmin yaratmışdır. Bu tarixdən sonra İstanbul hökuməti ilə Ankarada fəaliyyət göstərən məclis arasında ikili hakimiyyət vəziyyəti formalaşmışdır. Türkiyə Böyük Millət Məclisi faktiki olaraq ölkənin idarə edilməsini öz üzərinə götürmüş, İstanbul hökuməti həm daxili, həm də xarici siyasətdə real təsir imkanlarını itirmişdir.

20 yanvar 1920-ci ildə Böyük Millət Məclisi toplanmış və 1921-ci il Türkiyə Konstitusiyasını təsdiq etmişdir, lakin bu sənəddə 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyasının açıq şəkildə ləğv edildiyi göstərilmədiyinə görə yalnız 1921-ci il Konstitusiyasına zidd olan müddəalar hüquqi qüvvəsini itirmişdir. Konstitusiyanın qalan müddəaları 20 aprel 1924-cü il tarixinədək tətbiq olunmuş, həmin tarixdə həm 1876-cı il, həm də 1921-ci il konstitusiyaları tamamilə yeni bir sənəd – 1924-cü il Türkiyə Konstitusiyası ilə əvəz edilmişdir.

Üzeyir Hacıbəyov İkinci Məşrutiyyətə dair bir sıra satirik felyetonlar yazmışdır. Onlardan "Osmanlıda qanuni-əsasi" adlanan silsilədir. Bu felyetonlarda Hacıbəyov əvvəlcə Osmanlı imperiyasında konstitusiyanın mövcudluğuna qarşı hökm sürən skeptisizmi və inanmamağı ironiya ilə təsvir etmişdir. O, qeyd etmişdir ki, uzun illər davam edən II Əbdülhəmid dövrünün istibdad rejimi səbəbindən Osmanlı mətbuatında hər şey rəsmi təriflərlə dolu idi, real problemlər isə gizlədilirdi. Buna görə konstitusiya xəbəri ilk vaxtlarda "kitab elanı" kimi qəbul olunur, absurd və uyğunsuz görünürdü. Felyetonun sonrakı hissələrində konstitusiyanın elanından sonra baş verən dəyişikliklər göstərilmişdir. Burada mətbuat sərbəstliyi yaranır, qəzetlər xalqın acınacaqlı vəziyyətindən, məmurların zülmündən açıq yazmağa başlayır. Hacıbəyov xarici dövlətlərin "Makedoniyada islahat" tələblərinin konstitusiya vasitəsilə effektiv cavablandırıldığını ironiya ilə vurğulamışdır. O həmçinin, hürriyyətə və konstitusiyaya inanmayanları "kafir" adlandırmış, hadisənin gerçəkliyini qəbul etməyə çağırmışdır. Felyetonlar eyni zamanda imperiyanın parçalanma prosesinə toxunmuş və Osmanlı cəmiyyətindəki ümidləri, eyni zamanda real narahatlıqları əks etdirmişdir.