Azərbaycan qəzetləri — Azərbaycan Respublikasında və Azərbaycan dilində nəşr olunan dövri informasiya və ictimai-siyasi nəşrlərdir. Azərbaycan qəzetçiliyi XIX ə

Azərbaycan qəzetləri — Azərbaycan Respublikasında və Azərbaycan dilində nəşr olunan dövri informasiya və ictimai-siyasi nəşrlərdir. Azərbaycan qəzetçiliyi XIX əsrdən etibarən formalaşmış və ölkənin ictimai, siyasi və mədəni həyatında mühüm informasiya vasitəsinə çevrilmişdir.

Tarixi inkişaf

Azərbaycan mətbuatının əsası 22 iyul 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan “Əkinçi” qəzeti ilə qoyulmuşdur. “Əkinçi” həm Azərbaycan, həm də ümumən müsəlman Şərqində yerli dildə nəşr olunan ilk qəzet hesab olunur.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kaspi”, “İrşad”, “Tərəqqi”, “Həyat”, “Məktəb”, “İqbal” kimi qəzetlər fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövrdə qəzetlər əsasən maarifçilik, ictimai islahatlar və milli oyanış ideyalarının yayılmasında mühüm rol oynamışdır.

Sovet dövrü

1920-ci ildə Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra qəzet nəşri dövlət nəzarətinə keçmişdir. Bu dövrdə qəzetlər kommunist ideologiyasının təbliği və siyasi maarifləndirmə məqsədləri ilə nəşr edilirdi.

Sovet illərində Azərbaycan SSR-də bir sıra respublika, şəhər və rayon qəzetləri nəşr olunurdu. Ən iri mətbu orqanlardan biri 1919-cu ildən müxtəlif adlarla çıxan və 1959-cu ildən “Kommunist”, 1991-ci ildən isə “Xalq qəzeti” adı ilə fəaliyyətini davam etdirən dövlət qəzetidir. Həmçinin “Bakinskiy raboçiy”, “Ədəbiyyat və incəsənət”, “Uçitel Qazeti”, “Gənc işçi”, “Azərbaycan pioneri” kimi qəzetlər də nəşr edilirdi.

Müstəqillik dövrü

1991-ci ildən sonra Azərbaycan qəzetləri müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Bu mərhələdə həm dövlət, həm də özəl və müstəqil nəşrlər meydana çıxmışdır. Yeni dövr qəzetləri arasında “525-ci qəzet”, “Yeni Müsavat”, “Azadlıq”, “Ədalət”, “Kaspi”, “Şərq”, “Bakı Xəbər”, “Həftə içi”, “Reytinq”, “Palitra” və digərləri yer alır.

Bu dövrdə qəzetlər siyasi plüralizmin, iqtisadi islahatların və mədəni transformasiyanın informasiya daşıyıcısına çevrilmişdir. Bəzi qəzetlər partiyaların və ictimai təşkilatların orqanı kimi fəaliyyət göstərir.

Rəqəmsal keçid

XXI əsrdə qəzet nəşri tədricən rəqəmsal formata keçmişdir. Əksər qəzetlərin onlayn versiyaları yaradılmış, bəziləri isə yalnız internet üzərindən fəaliyyətini davam etdirmişdir. Elektron qəzetlər real vaxtda xəbərlərin yayılması və interaktiv əlaqə imkanları ilə fərqlənir.

Hazırkı vəziyyət

Hazırda Azərbaycanda dövlət, özəl və ictimai qurumlara məxsus onlarla qəzet nəşr olunur. Nəşrlərin bir qismi gündəlik, bir qismi isə həftəlik və ya aylıq formatda çıxır. Azərbaycan, rus, ingilis və digər dillərdə nəşr olunan qəzetlər ölkə daxilində və xaricdə yayılır.

Tənəzzül

Azərbaycanda çap mediasının sayının azalması 1990-cı illərin sonlarından başlayıb. 2010-cu illərdə qəzetlərin tirajı kəskin aşağı düşüb, reklam bazarı daralıb, mətbəə və kağız xərcləri durmadan artıb. Bu dövrdə bir çox müstəqil və gündəlik qəzet fəaliyyətini dayandıraraq onlayn formata keçib.

2022-ci ildə qəbul edilmiş yeni “Media haqqında” Qanun və media reyestri çap orqanları üçün əlavə tənzimləmə mexanizmləri yaradıb. 2023–2024-cü illərdə isə reyestr tələbləri, qeydiyyat prosedurları və nəşr qaydaları çap subyektlərinin fəaliyyət sahəsini daha da məhdudlaşdırıb.

Beynəlxalq media azadlığı təşkilatlarının hesabatlarında bildirilir ki, çap mediasının zəifləməsi təkcə iqtisadi səbəblərlə bağlı deyil. Onların qiymətləndirməsinə görə, müstəqil qəzetlərin fəaliyyət imkanlarının daralması, reklam bazarına çıxışın məhdudlaşdırılması və redaksiyaların təzyiq riski ilə üzləşməsi medianın dayanıqlığını ciddi şəkildə zəiflədir. Bu qurumlar həmçinin informasiya mühitinin mərkəzləşdirilməsi və jurnalistlərin təqib hallarını medianın müstəqilliyinə ən böyük zərbə kimi qeyd edirlər.