Rza Nur (türk. Rza Nur; 30 avqust 1879, Sinop – 8 sentyabr 1942, İstanbul) — Osmanlı imperiyasının son dövründə və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində fəaliyy

Rza Nur Albaniya kampaniyasında səhiyyə işçisi kimi iştirak etmiş, həmçinin Birinci Balkan müharibəsi zamanı yaralıları müalicə etmək üçün ehtiyat zabit həkimi təyin edilmişdir. İkinci Məşrutiyyətin elanından sonra keçirilmiş seçkilərdə Sinopdan millət vəkili seçilmiş və Osmanlı Məclisi-Məbusanına daxil olmuşdur. 5 dekabr 1912-ci ildə Bələdiyyənin tabeliyində olan Morq Müəssisəsinin direktoru təyin edilmiş, lakin bu qurumun Polis və ya Məhkəmə ilə əlaqəli olub-olmaması ilə bağlı müzakirələr yarandığı zaman qısa müddət sonra özü istədiyi bu vəzifədən istefa vermişdir.

İttihad və Tərəqqi nümayəndələrinə qarşı sərt mövqeyi səbəbindən çalışdığı Hərbi Tibb Məktəbindəki professorluq vəzifəsindən azad edilmişdir. Daha sonra mayor rütbələri də ləğv olunmuşdur. Bir müddət sonra İttihad və Tərəqqi Partiyasının əleyhdarı olaraq Osmanlı Əhrar Firqəsini dəstəkləmiş və 31 mart hadisəsindən sonra Misirə getmişdir. Atatürk özünün "Nitq" əsərində Rza Nurun albanları Osmanlı dövlətinə qarşı üsyana təşviq etdiyini iddia etmişdir. Rıza Nur bu iddianı "Həyatım və xatirələrim"də ətraflı şəkildə şərh etmiş, albanları yalnız İttihad və Tərəqqi idarəsini devirmək üçün üsyan etdirməyə təşviq etdiyini yazmışdır. Rza Nur 1913-cü ildə Bab-ı Ali basqınından sonra tənqidlərini kəskin şəkildə davam etdirdiyinə görə üç ay həbsdə qalmış və Bəkirağa bölüyündə edamını gözlədiyi vaxtda Camal Paşanın əmri ilə sürgün olunmuşdur. O, Konstansa, Cenevrə, Nitsa və Misirdə yaşamışdır.

Cenevrədə olan zaman xəstəxanada işləmişdir. 1913-cü ildə Nitsa şəhərində Mehmet Şükrü Paşanın qızı İffət Nur ilə evlənmişdir. 1920-ci ilə qədər qaldığı Misirdə "Cemiyet-i Hafiye" ve "Türkiye'nin Tarik-i Selâmeti" adlı əsərlərini qələmə almışdır. Türkiyənin Almaniyadan çox asılı olduğunu hiss edən, lakin ölkənin çiçəklənməsi üçün daha böyük bir güclə sıx əlaqəyə ehtiyacı olduğunu qəbul etmiş, Birləşmiş Ştatlar Millətlər Liqası mandatı ideyasına maraq göstərmişdir. Mudros müqaviləsinin əldə edilməsindən sonra İstanbula qayıtmışdır.

Rza Nur Türkiyə Böyük Millət Məclisinin I çağırışında Sinop millət vəkili olmuşdur. Buna görə o, Kürəkən Fərid Paşa hökuməti dövründə ölüm hökmünə məhkum edilmiş və əmlakı müsadirə olunmuşdur, lakin Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində kamalçıların qələbə əldə etməsinə görə hökm icra edilməmişdir. Rza Nur Maarif vəkili vəzifəsinə təyin edilmişdir. Maarif vəkili kimi nazirlik mərkəzi təşkilatını yaratmaq və təhsilin davamlılığını təmin etmək üçün səy göstərmişdir. Mərkəzi təşkilat daxilində İbtidai Təhsil, Orta Təhsil, Mühasibat və Mədəniyyət Müdirlikləri, eləcə də Qeydiyyat və Statistika İdarəsi yaradılmış, Türk Qədim Əsərləri Müdirliyi təsis edilmiş, memarlıq əsərlərinin inventarlaşdırılması aparılmış, "Türk Dili lüğəti" dərc olunmuşdur. Həmçinin, xalq mahnılarının, atalar sözlərinin və xalq rəqslərinin müəyyən edilməsi və qeydiyyata alınması üçün səylər göstərilmişdir.

Bundan başqa, Nur həmçinin, bir müddət Xariciyyə vəkili vəzifəsini icra edən olmuşdur. Lozanna Sülh Konfransına İsmət İnönünün köməkçisi kimi ikinci nümayəndə heyəti qismində qatılmışdır. Rza Nur burada azlıqlar məsələləri ilə məşğul olan alt komissiyanın üzvü olmuş və Türkiyə üçün müsəlman azlığın qəbul edilməsinin mümkün olmadığı fikrini müdafiə etmişdir. Rza Nur qızılbaşlarla müsəlmanları müqayisə edərək hər iki qrupun etnik baxımdan türkmənşəli olduğunu irəli sürmüşdür. O, Lozanna danışıqları çərçivəsində əldə olunacaq hər hansı razılaşmada kürdlərin, boşnakların və ya çərkəzlərin azlıq kimi tanınmasına qarşı çıxmışdır.

Bununla yanaşı, Lozannada olduğu dövrdə Pont yunanları məsələsi ilə əlaqədar Yunanıstan Baş naziri Elefterios Venizelos ilə kəskin mübahisələrə girmişdir. Antanta dövlətlərinin nümayəndələri Rza Nurun həm bu mövzuda, həm də erməni məsələsində güzəştə getməyən mövqeyini sərt və barışmaz kimi qiymətləndirmiş, hətta Yuqoslaviya nümayəndələrindən biri onun davranışının getdikcə açıq şəkildə niyyətlərini büruzə verdiyini iddia etmişdir. Rza Nur 1923-cü ildə Yunanıstan ilə Türkiyə arasında həyata keçirilmiş əhali mübadiləsi çərçivəsində albanların mübadilədən kənarda saxlanılması üçün təşəbbüs göstərmiş, Yunanıstan bu mövqeyi qəbul etmişdir O, mübadilə razılaşmasına zidd olaraq, Yunanıstandan özlərini türk kimi təqdim edən albanların Türkiyəyə gəldiyini və onların İzmitin qərbində yerləşən Qartal, Pendik və Ərənköy kimi münbit torpaqlara, eləcə də Ankaraya yerləşdirilməsindən narazılıq ifadə etmişdir.

1920-ci ildə SSRİ ilə dostluq və yardım müqaviləsi imzalamaq məqsədilə Moskvaya göndərilən heyətə dəvət olunmuş və nümayəndə kimi iştirak etmişdir. Orada Georgi Çiçerin və İosif Stalin ilə görüşlər keçirmişdir. TBMM hökuməti adından Moskva müqaviləsini Əli Fuad Cəbəsoy və Yusif Kamal Tengirşenk ilə birlikdə imzalamışdır. Bu zaman Nur Rusiya və Əfqanıstan ilə dostluq müqavilələrinin hazırlanması, onun imzalanması prosesində fəal iştirak etmişdir. 1922-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Ukrayna ilə dostluq müqaviləsinin imzalanmasına hazırlıq görmək üçün Ukraynaya göndərilmişdir.

Türkiyə Respublikasının elanına qədər bütün hökumətlərdə – 1921–1923-cü illərdə Səhiyyə naziri vəzifəsini yerinə yetirmişdir. TBMM-də millət vəkili olduğu dövrdə sultanlığın ləğvi ilə bağlı qanun layihəsinin təşəbbüskarının özü olduğu məlum olmuşdur. Eyni zamanda, Türkiyənin ilk elmi sünnətçisi kimi tanınmışdır və yazdığı ilk kitab da elmi sünnət mövzusuna həsr edilmişdir. O, TBMM-də Rusiyadakı yetim və kasıb müsəlman uşaqlarının Türkiyəyə gətirilməsi məsələsini qaldırmışdır. Nur 21 noyabr 1911-ci ildə qurulan Azadlıq və Razılıq Partiyasının qurucularından biri idi.

Rza Nur Sakarya döyüşündə həkim kimi faktiki iştirak etmişdir. Kamal Atatürk üçün Rza mühüm bir təyinat idi. Onun və Əhməd Fərid Təkin hökumət işlərində iştirak etməsi Atatürkün birləşdirici qüvvə olmaq iddialarına ağırlıq verirdi, çünki hər iki şəxs əksər hökumət nazirlərini təmin edən İttihad və Tərəqqiyə qarşı idilər. Nur II çağırışda yenidən Sinop millət vəkili olaraq məclisdə fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövrdə 14 cildlik "Türk Tarixi" əsərini qələmə almışdır. 1926-cı ildə Sinopda bir kitabxana yaradaraq onu gəlir mənbələri ilə birlikdə ictimaiyyətə hədiyyə etmişdir. Rza Nur Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 10 aprel 1926-cı il tarixli və 225 nömrəli qərarı ilə qırmızı-yaşıl zolaqlı "İstiqlal" medalı ilə təltif edilmişdir.

Rza Nur zaman keçdikcə dövrün hökuməti, dövlət rəhbərliyi və həyata keçirilən islahatlarla fikir ayrılığına düşmüşdür. Rza Nur ilə Mustafa Kamal Atatürk arasında münasibətlərin pozulduğu məlum olmuşdur. Millət vəkili olmasına baxmayaraq, İzmir sui-qəsdi ilə əlaqələndirilən şəxslərin edam edilmələri və onların özünə bənzər müxalif mövqedə olan insanlar olması səbəbilə ölkəni tərk etmişdir. O, 1926-cı ildə kitabında ifadə etdiyi bu cür şübhə və qorxulara görə Fransaya getmiş və Parisdə məskunlaşmışdır. Rza Nur Mehmed Cavid bəy və sui-qəsddə iştirak etdiyi iddia edilən digər şəxsləri siyasi baxımdan özünə qarşı mövqedə olmalarına görə şəxsən sevmədiyini bildirməsinə baxmayaraq, onların həmin planın tərkib hissəsi olmadıqlarını, bu səbəbdən də haqsız yerə edam edildiklərini müdafiə etmişdir. O, Atatürkün alkoqolizm iddiası ilə bağlı geniş mətnlər qələmə almışdır. Atatürk və yeni rejim əleyhinə yazdığı əsərlər Rza Nura sultanlıq tərəfdarı və islamçı tarix revizionistləri arasında populyarlıq qazandırmışdır.

Daha sonra Fransadan Misirə keçmişdir. İsgəndəriyyədə bu dəfə on iki il davam edən mühacirət dövrü yaşamışdır. Bu mərhələdə türk tarixi və türkoloji araşdırmalarla məşğul olmuş, "Türkbilik Revüsü" adlı illik türkoloji jurnal nəşr etdirmişdir. Leydendə keçirilən Şərqşünaslar Konqresində Rəşid Saffət ilə birlikdə Türkiyəni təmsil etmişdir. Tələbəlik illərindən bəri heyranlıq bəslədiyi Namiq Kamal haqqında 720 səhifəlik bir tədqiqat əsəri yazmışdır. 1934-cü ildə Soyad Qanununun qəbul edilməsindən sonra "Nur" soyadını götürmüşdür.

1938-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra Türkiyəyə qayıtmışdır. Ölümünə qədər İstanbulun Taksim səmtində kirayə götürdüyü üç otaqlı bir mənzildə yaşamışdır. Həmin mənzil eyni zamanda "Tanrıdağ" jurnalının idarəxanası kimi fəaliyyət göstərmişdir. Jurnalın adı qədim türk tayfalarının yaşadığı Mərkəzi Asiya dağ sistemi olan Tyan-Şanı ifadə edir. O, vaxtaşırı "Təsviri-əfkar" qəzetində də məqalələr dərc etdirirdi.

Qədir Misiroğlu "Həyat və xatirələrim" əsərini tarixi sənəd kimi qiymətləndirmiş, onu tərcümə etmiş, Türkiyədə yenidən nəşr etdirmiş və çıxışlarında Atatürk və Türkiyə Respublikası əleyhinə arqument kimi istifadə etmişdir. Buna qarşı olaraq İlber Ortaylı əsərin heç bir tarixi sənəd dəyəri daşımadığını, Rza Nurun əsasən şayiə və dedi-qodulara əsaslanaraq yazdığını bildirmişdir. Bir sıra tarix tədqiqatçıları da kitabın tarixi faktları təhrif edən yanlış və böhtan xarakterli iddialar üzərində qurulduğunu, əsasən Cümhuriyyət dövrünü, Mustafa Kamal Atatürkü və islahatları gözdən salmaq məqsədi ilə istifadə edildiyini vurğulamışdır. Həmçinin, Rza Nurun Lozanna müqaviləsi barədə yazdıqlarının rəsmi danışıqlar protokolları ilə ziddiyyət təşkil etdiyi qeyd edilmişdir.

Rza Nurun mental sağlamlığının zamanla pozulduğu ehtimal edilmişdir. Şövkət Sürəyya Aydəmirin fikrinə görə, Rza Nur psixi xəstə olmuşdur. Nur öz kitablarında da yer yer psixoloji sıxıntılar yaşadığını qeyd etmiş, hətta özünü nevrastenik hesab etdiyini bildirmişdir. Turqut Özakmanın "Dr. Rıza Nur Dosyası" adlı əsərində Nurun şizofreniya əlamətləri göstərdiyi, narsisizmə meyilli olduğu, paranoid reaksiyalar sərgilədiyi, psixi vəziyyətinin pozğun və ziddiyyətli olduğu irəli sürülmüşdür.

Bu iddialarla yanaşı, psixoanaliz metodunun Türkiyədəki öncüllərindən olan psixoloq İzzəddin Şadan Rza Nur haqqında yazdığı məqalədə onun ölümündən əvvəlki son üç ildə yanında olduğunu, ona yaxından bələdlik qazandığını bildirmişdir. Şadan Rza Nuru "heç kimdən bir şey istəməyən, ciddi xarakterli, inadkar və israrlı" bir şəxs kimi təsvir etmiş, nə davakar, nə də aqressiv olduğunu, olduqca tərbiyəli və öz fikrinə tamamilə zidd baxışları belə dinləyə bilən bir insan olduğunu vurğulamışdır. Onun haqqında "ehtiraslı, davakar və keçimsiz" olduğu iddialarının irəli sürüldüyünü, lakin bu fikirlərin əsassız olduğunu qeyd etmişdir. Turqut Özakman Rza Nurun psixi xəstə olması qənaətinə "Həyat və xatirələrim" adlı əsərin təhlili nəticəsində gəldiyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq, Nihal Atsız 1962-ci ildə Rza Nurun yazı üslubunun güclü olduğunu, lakin şifahi nitqinin yazdıqlarından da təsirli olduğunu ifadə etmişdir.

Əsərin Rza Nur tərəfindən ölümündən əvvəl 1960-cı ildə açılması şərti ilə Britaniya Muzeyinə təhvil verilməsi əsasında akademik Cavid Orxan Tütəngil həmin xatirələri Britaniya Muzeyində aşkar etmiş və 1964-cü ildə "Dr. Rıza Nur haqqında" adlı tədqiqat əsərini yazmışdır. Tütəngil xatirələrin 1935-ci ildə bağışlandığını, lakin sənədlər arasında bu tarixdən sonrakı dövrü əhatə edən vəsiyyətnamənin də yer aldığını bildirmişdir. Hazırda Rza Nur adına nəşr edilən əsərlərin bu mənbəyə əsaslandığı qeyd olunmuşdur.

Fransada saxlanılan digər nüsxənin İngiltərədəki variantdan müəyyən fərqlər göstərdiyi məlum olmuşdur. Rza Nurun 8 sentyabr 1942-ci ildə vəfat etməsinə baxmayaraq, kitabın 1949-cu ildə naməlum şəxs tərəfindən Fransa Milli Kitabxanasına təqdim edilməsi şübhə doğurmuş, lakin bu təqdimatın notarius və ya vəkil vasitəsilə həyata keçirilə biləcəyi ehtimal edilmişdir.

Rza Nurun kitablarının başqa bir nüsxəsi Leyden Universiteti Kitabxanasına göndərilmiş, 1935-ci ilin iyun ayında Or. 6694 nömrəsi ilə möhürlənmiş və əsərlər 16 yanvar 1960-cı il tarixində açılmışdır.