Ubuntu ("insanpərvərlik", "humanizm") — Debian əsasında yaranmış, Linux nüvəsini istifadə edən əməliyyat sistemidir. Əsas yaradıcı və sponsor Canonical şirkətid

20 oktyabr 2004-cü ildə Ubuntu ilkin olaraq Debianın budağı kimi 6 aydan bir yeni versiyası çıxan əməliyyat sistemi idi. Debianın digər qollarından (Xandros, Linspire, Libranet) fərqli olaraq Ubuntunu yaratmış Canonical şirkəti Debian fəlsəfəsinə sadiq qalaraq əməliyyat sisteminə azad proqram təminatı daxil edirdi.

Ubuntu paketləri əsasən Debianın qeyri-stabil paketləri üzərində qurulur. Ubuntu paketləri yazmaq üçün Debiana məxsus Advanced Packaging Tool-dan istifadə edir. Buna baxmayaraq Debian və Ubuntu paketləri mütləq olaraq bir-biri ilə uyğun deyil. Ubuntu-nun bəzi yaradıcıları həm də əsas Debian paketləri ilə də məşğul olurlar. O üzdən hər-hansı layihədə dəyişiklik edəndə, digərinə də edirlər. Ancaq 2005-ci ilin aprel ayında Debian əməliyyat sisteminin yaradıcısı Yan Merdok Ubuntu-nu Debian paketləri ilə uyğunsuzluqda tənqid edərək birincinin "Debian Sarge"-dən çox uzaqlaşdığını deyir.

Ubuntu indiyə kimi Mark Şattlvort və onun şirkəti – Canonical tərəfindən vəsaitlə təmin olunur. 8 iyul 2005-ci ildə Canonical şirkəti Ubuntu Fondunun yaradıldığını elan edir və onu 10 milyon dollar ilkin kapital ilə təmin edir. Fondun məqsədi Ubuntu-nun gələcək versiyalarının dəstəyi və inkişafına zəmanət etməkdir. Ancaq 2009-cu il üçün fond işləksizdir. Şatlvort bunu fondun qara gün üçün saxlandığı ilə izah edir.

Ubuntu layihəsinin orijinal adı no-name-yet.com olub (azərb. hələ ki adı yoxdur‎).

Ubuntu istifadədə asanlıq və rahatlığa yönələrək hazırlanılıb. O özündə geniş yayılmış "sudo" utilitini istifadə edir. Bu sistemdə potensial təhlükəli superistifadəçi sessiyasını buraxmadan inzibati tapşırıqları yerinə yetirməyə imkan verir. Bundan əlavə Ubuntu inkişaf etmiş beynəlmiləşmişliyə malikdir. Belə ki, əməliyyat sistemi 5.04 versiyasından defolt olaraq UTF-8 kodlaşdırmasından istifadə edir və çoxlu sayda dil qruplarına geniş imkanlar verir.

Ubuntu-nun işləməsi üçün 256 MB RAM, sərt diskdə isə 4 GB boş yer lazımdır. Ubuntu əməliyyat sistemi bir çox qrafik qabıqları dəstəkləyir. Defolt olaraq GNOME qrafik qabığı ilə yayılır. GNOME azad, sadə və intuitiv interfeysə malik olub, geniş diapazonda müasir masaüstü proqramlarla yayılır. GNOME-a daxil olan proqramlardan başqa Ubuntu əlavə olaraq LibreOffice, Mozilla Firefox kimi proqramlarla təchiz olunub.

6.06 və daha sonrakı versiyalar LiveCD ilə CD sehrbazını bir kompakt-diskdə birləşdirir. Bu disk əməliyyat sistemini sərt diskə yazmadan onu açaraq, içindəki proqramlara nəzər yetirməyə, aparat vasitələrinin dəstəklənib-dəstəklənmədiyini öyrənməyə imkan verir. Əgər sistem bəyənilsə qrafik sehrbaz "Ubiquity" vasitəsilə elə LiveCD-dən əməliyyat sistemini yazmaq olar. Yazılma prosesi "canlı" iş masasında yaradılan sənədləri saxlayır. Bundan əlavə endirim üçün alternativ sehrbaz debian-installer-də var. O sistemi daha dərindən tanıyan üçün, çoxlu sistem yazan və çətin disk bölümünü həyata keçirən inzibatçılar üçün nəzərdə tutulub. Bura həmçinin 192 meqabayt operativ yaddaşdan az LVM və RAID-lər də daxildir. Distrubitivə həm də USB Flaş-disk yükləməsini yaradan proqram daxildir. Bu USB Flaş-disk LiveCD və CD sehrbazının malik olduğu bütün imkanlara malikdir. Bu xüsusiyyət adətən netbuklar üçün yararlıdır.

İstifadəçi interfeysi ilkin versiyalarda defotl olaraq qəhvəyi və narıncı rəngində olurdu. Əməliyyat sistemi ubuntu-calendar adlı əlavə proqram vasitəsilə hər ay qəhvəyi mövzular endirir. Ubuntu interfeysində 10.04 versiyasından re-brend aparılıb: emblem dəyişilib, rəng qamması qəhvəyi və narıncıdan qara və bənövşəyiyə dəyişilib. Bəzi istifadəçilərin fikrinə görə Ubuntu-nun yeni interfeysi Mac OS X interfeysini xatırladır.

Buraxılışlar

Hər reliz il və ay buraxılışına əsaslanan öz kod adına və veriyasına malikdir. Kod adları iki ingilis sözündən ibarət olur: adətən bu eyni hərflə başlayan heyvan adı olur. 6.06 Dapper Drake-dən başlayaraq (LTS) kod adının birinci hərfləri latın əlifbasına uyğun olaraq dəyişir.

Versiya	Buraxılış tarixi	Kod adı	Azərbaycanca qarşılığı	Dəstəyin son tarixi	Yenilənmə zamanı Linux nüvəsi
4.10	20 oktyabr 2004	Warty Warthog	Ziyilli Ziyilcik	30 aprel 2006	2.6.9
5.04	8 aprel 2005	Hoary Hedgehog	Qoca Kirpi	31 oktyabr 2006	2.6.11
5.10	13 oktyabr 2005	Breezy Badger	Cavan Porsuq	13 aprel 2007	2.6.13
6.06 LTS	1 iyul 2006 10 avqust 2006 (6.06.1) 21 yanvar 2008 (6.06.2)	Dapper Drake	Şıq Yaşılbaş	14 iyul 2009 (iş stansiyaları üçün) iyul 2011 (server versiyaları)	2.6.15
6.10	26 oktyabr 2006	Edgy Eft	Əsəbi Triton	25 aprel 2008	2.6.18
7.04	19 aprel 2007	Feisty Fawn	Ürəkli Maral	19 oktyabr 2008	2.6.19
7.10	18 oktyabr 2007	Gutsy Gibbon	Cəsarətli Hibbon	18 aprel 2009	2.6.20
8.04 LTS	24 aprel 2008 3 iyul 2008 (8.04.1) 22 yanvar 2009 (8.04.2) 16 iyul 2009 (8.04.3) 28 yanvar 2010 (8.04.4)	Hardy Heron	Dözümlü Vağ	aprel 2011 (iş stansiyaları üçün) aprel 2013 (server versiyası)	2.6.24
8.10	30 oktyabr 2008	Intrepid Ibex	Qorxmaz Keçi	30 aprel 2010	2.6.27
9.04	23 aprel 2009	Jaunty Jackalope	Diribaş Dovşan	23 oktyabr 2010	2.6.28
9.10	29 oktyabr 2009	Karmic Koala	Karmik Koala	aprel 2011	2.6.31
10.04 LTS	29 aprel 2010 17 avqust 2010 (10.04.1)	Lucid Lynx	Parlaq Pişik	aprel 2013 (iş stansiyaları üçün) aprel 2015 (server versiyası)	2.6.32
10.10	10 oktyabr 2010	Maverick Meerkat	Azadfikirli Surikat	aprel 2012	2.6.35
11.04	28 aprel 2011	Natty Narwhal	Səliqəli Narval	oktyabr 2012	2.6.38
11.10	13 oktyabr 2011	Oneiric Ocelot	Xəyalpərəst oselot	9 may 2013	3.0.4
12.04 LTS	26 aprel 2012 24 avqust 2012 (12.04.1) 14 fevral 2013 (12.04.2) 23 avqust 2013 (12.04.3) 6 fevral 2014 (12.04.4) 7 avqust 2014 (12.04.5)	Precise Pangolin	Pedantik panqolin	aprel 2017	3.2, 3.5, 3.8, 3.11, 3.13
12.10	18 oktyabr 2012	Quantal Quetzal	Kvant Ketzal	aprel 2014	3.5
13.04	18 aprel 2013	Raring Ringtail	Səbirsiz Kakomişli	oktyabr 2015	3.8
13.10	17 oktyabr 2013	Saucy Salamander	Kobud Salamandr	iyul 2014	3.11
14.04 LTS	17 aprel 2014 (14.04) 24 iyul 2014-cü il (14.04.1)	Trusty Tahr	Etibarlı Tar	aprel 2019	3.13
14.10	16 oktyabr 2014	Utopic Unicorn	Utopik Taybuynuz	iyul 2015	3.16 (Daily)
15.04	16 aprel 2015	Vivid Vervet	Parlaq Meymun	4 fevral 2016	3.19
15.10	22 oktyabr 2015	Wily Werewolf	Məkrli Qulyabanı	iyul 2016	4.2
16.04 LTS	21 aprel 2016 24 iyul 2016 (16.04.1) 17 fevral 2017 (16.04.2)	Xenial Xerus	Qonaqpərvər Dələ	aprel 2021	4.4
16.10	13 oktyabr 2016	Yakkety Yak	Boşboğaz Yak	avqust 2017	4.8
17.04	13 aprel 2017	Zesty Zapus	Pikant Siçan	fevral 2018	4.10
17.10	19 oktyabr 2017	Artful Aardvark	Hiyləgər Qarışqayeyən	iyul 2018	4.13

Şərti işarələr:
dəstəklənmir	yalnız server veriyası dəstəklənir	dəstəklənir	hazırkı versiya	Planlaşdırılıb / hazırlanılır

LTS (ing. Long Term Support hərfiynən "uzun müddət ərzində dəstək") kimi işarələnən buraxılışlar Canonical tərəfindən daha çox dəstək edilir. Yenilənmə paketləri istifadəçi versiyaları üçün üç, pullu texniki dəstək ilə serverlər üçün isə beş il təşkil edir. Sonrakı LTS versiyasına qədər periodik olaraq hazırkı versiayaya eyniadlı kod adı ilə müxtəlif yenilənmələr buraxılır. Dapper Drake 6.06 versiyası üçün iki belə yenilənmə buraxılıb; Hardy Heron 8.04 versiyası yarım ildə bir dəfə çıxır. Artıq dörd 8.04 yenilənməsi çıxıb. 8.04 üçün növbəti yenilənmə gözlənilmir. Hazırkı LTS buraxılış Ubuntu 14.04 Trusty Tahr adlanır.

10.04 Lucid Lynx versiyası üçün 4 yenilənmə çıxıb. Sonuncu ISO təsvir 10.04.4 versiyasına malikdir. 12.04 versiyasının dəstəklənməsi yeni təsvirlərin çıxmağı ilə bərabər qüvvədə saxlanılacaqdır.(12.04.5 və daha yuxarı aprel ayının 2017-ci ilinə qədər). 13.04 Raring Ringtail versiyasından başlayaraq siravi (LTS olmayan) relizlərin dəstəyi 18 ay əvəzinə 9 aya endirilib..

Ubuntu və onun variantlarını internetdən endirmək və ya ShipIt xidməti vasitəsilə disk formasında əldə etmək olar

Ubuntuda bütün proqram təminatı komponentlər adlanan dörd hissəyə bölünür. Bu lisenziyada fərqi və mümkün dəstəyin mərhələsini qiymətləndirmək üçündür.

Paketlər komponentlər üzrə aşağıdakı kimi bölüşdürülür:

Ubuntu	Azad PT	Qeyri-azad PT
Dəstəklənən	Main	Restricted
Dəstəklənməyən	Universe	Multiverse

Main və Universe Ubuntu lisenziyası tələblərinə tam cavab verən proqram təminatları təşkil edir.

Ubuntu üçün yaradılan qeyri-azad proqram təminatlı paketlər adətən dəstəklənmir ancaq burada müəyyən istisnalar (Restricted) da mövcuddur. Bu istisnalara müəyyən qeyri-azad drayverlər aiddir ki, bu əlavələrsiz istifadəçilərin sistemdə fəaliyyəti aşağı düşə bilər. Bu cür istisnalara xüsusilə qrafik drayverlər aiddir (məsələn Nvidia və ya ATi drayverləri). Dəstək səviyyəsi Main-lə müqayisədə olduqca aşağıdır. Çünki yaradıcıların mənbə kodlarına girişi məhdud ola bilər.

Proqram təminatı propritiar olsa da yayılmağa məhdudiyyət olmadıqda Multiverse repozitoruna daxil olunur. Məsələn Multiverse "Ubuntu-restricted-extras" paketinə malikdir ki, bu da adətən propiritiar multimedia kodekləri Adobe Flash-plaqini, JRE və ya Windows şriftlərinə malik olur.

Bəzi proqram təminatı isə ümumiyyətlə Ubuntu ilə yayılmır:

• Content Scramble System oynadan proqram təminatı.
• Windows Media kimi proprietiar multimedia formatlarının kodlaşdırılması və dekodlaşdırılması üçün kitabxanalar.

Bu və bəzi digər paketlər qeyri-rəsmi repozitor mənbəsində tapmaq mümkündür: Medibuntu.

EasyUbuntu və Automatix tipli, qeyri-rəsmi avtomatik yazılma və nizamalama proqram təminatları da həmçinin Ubuntunun rəsmi paketlərinə daxil deyil.

Ubuntu qıraq propritiar proqram təminatı üçün sertifikasiya sisteminə malikdir. Bu sistem Canonical tərəfindən Partner adlandırılır və onun tərəfindən nizamlanaraq paketlərə əlavə edilir.

Multiverse paketləri yayılmağa məhdudiyyətdə olduğu halda "Partner"-a daxil olan proqram təminatı Canonical-ın istifadəyə icazə aldıqları daxildir.

Hazırda bu repozitorluğa Adobe Reader, Adobe Flash Player, Java, Skype və bəzi digər paketlər daxildir.

Ubuntu nişanının istifadə qaydalarına əsasən, Canonical şirkəti Ubuntu üzərində qurulmuş 2 növ distibutiv tanıyır:

• Ubuntu üzərində hazırlanmış distiburiv (Ubuntu Derivative Distribution): Ubuntu-dan gözə çarpan fərqlərə malik distributiv. Bunlardan yalnız Canonical tərəfindən rəsmi statusu almış distributivlər dəstək edilir. Digərləri üçün Canonical məsuliyyət daşımır və onların Ubuntu ilə uyğunluğuna zəmanət vermir.
• Ubuntu yığımı (Ubuntu Remix): Ubuntu üzərində yığılan və ondan gözə çarpan fərqliliyə malik olmayan distributiv. Fərq proqram yığımı, nizamlamada və sair bu kimi xüsusiyyətlərdə ola bilər. Bu statusun alınması üçün vacib şərtlərə daxildir: Ubuntu ilə tam uyğunluq, repozitorluqda olan rəsmi paketlərin istifadəsi, distributivin qeyri-kommersiya məqsədi daşıması və sair. Yığım mütləq olaraq öz adında Ubuntu və Remix sözlərindən istifadə etməlidir. Məsələn: Ubuntu Wiki Remix..

Ubuntu Flavours

Distributiv	Təsvir	Qrafik qabığı
Edubuntu	Təhsil ocaqları üçün yaradılan Ubuntu distributivi.	GNOME
Kubuntu	KDE Plasma iş masası defolt olan Ubuntu distributivi.	KDE Plasma
Lubuntu	LXDE masaüstü mühitini istifadə edən Ubuntu distributivi.	LXDE
Ubuntu Budgie	Budgie masaüstü mühitini istifadə edən Ubuntu distributivi.	Budgie
Ubuntu Cinnamon	Cinnamon masaüstü mühitini istifadə edən Ubuntu distributivi.	Cinnamon
Ubuntu Kylin	Çin bazarı üçün yaradılmış Ubuntu distributivi.	UKUI
Ubuntu Mate	Mate masaüstü mühitini istifadə edən Ubuntu distributivi.	Mate
Ubuntu Studio	Mediastudiyalar üçün yaradılan Ubuntu distributivi.	GNOME
Ubuntu Unity	Unity masaüstü mühitini istifadə edən Ubuntu distributivi.	Unity
Xubuntu	Xfce masası defolt olan Ubuntu distributivi (zəif kompüterlər üçün).	Xfce
Gobuntu	Yalnız azad komponentlərə malik Ubuntu distributivi. Əvvəllər Ubuntu flavoru idi. Hal-hazırda layihə qapalıdır.	GNOME

Ubuntu əsasında yaradılan distributivlər

Distributiv	Təsvir	Qrafik qabığı
CrunchBang	Ubuntu minimal sehrbazı bazasında qurulmuş distributiv. Yüksək sürət və funksionallığı özündə birləşdirmək məqsədilə yaradılıb	Openbox
Linux Mint	Ubuntu üzərində qurulmuş distributiv. Çoxlu media-kodeklərin yazılması ilə fərqlənir.	Müxtəlif
nUbuntu	Şəbəkə təhlükəsizliyini analiz etmək üçün distributiv.	xwindow
Aurora	ASUS EEE PC üçün distributiv.	xwindow
OpenGEU	Enlightenment yügnül pəncərə menecerini istifadə edən distributiv.	Enlightenment DR17
Sabily	Müsəlmanlar üçün yaradılmış Ubuntu distributivi.	GNOME

Yuxarıda göstərilən bütün əməliyyat sistemləri bu və ya digər formada Ubuntu üzərində hazırlanıb.

Ən-ənəvi olaraq proqram təminatı yaradıcıları "Ubuntu Developer Summit" keçirib əməliyyat sisteminin gələcək perspektivləri haqda müzakirələr aparırlar. Bu cür görüşlərdən ən mühümü sonuncu Ubuntu çıxmamışdan bir müddət əvvəl baş tutdu.

Ubuntu əməliyyat sisteminin yeni inkişaf sikli başlamamışdan bir az əvvəl bü samit keçirilərək gələcək inkişaf forma və sferası müəyyənləşdirilir, müzakirələr aparılır. Sammit bütün ictimaiyyətə açıqdır. Ancaq "Ubuntu Developer Summit" konfrans, sərgi və ya auditoriya üçün hesablanmamış, Ubuntu yaradıcıları və onun inkişafında əməyi olanların sırf birgə görüşü, müzakirə xarakteri daşıyır. Sammit istənilən kəsə açıq elan olunsada, orada iştirak etmək üçün əvvəlcədən qeydiyyatdan keçmək və mehmanxana problemlərini həll etmək lazımdır. Sammmitlər adətən Avropa və ABŞ, həmçinin Okeaniya şəhərlərində keçirilir.

Canonical iddia edir ki, Ubuntu istifadəçiyə azadlığı zəmanət verir (klassik tərifdə Free Software Foundation). Bu, ruhən GPL-i xatırladan deklarasiya onun manifestində (ictimai oferta, ing. "the Ubuntu promise") yer alıb. Ancaq yuxarıda qeyd edildiyi kimi Ubuntu əməliyyat sistemi bazasında qurulan müəyyən digər distributivlər özündə qeyri-azad dekoderləri də birləşdirə bilər.

• 2007-ci ildə Fransa parlamenti Windows XP əməliyyat sistemindən Ubuntu istifadəsinə keçir. 2008-ci ildə fransız polisinin istifadə etdiyi 70 min kompüterin də planlı şəkildə Ubuntu-ya keçəcəyi haqda xəbərlər yayılıb..
• İspaniyada (2008-ci ildəki vəziyyətə görə) təhsil ocaqlarında 400 min kompüterə Ubuntu əməliyyat sistemi yazılıb.
• Ubuntu Gürcüstan və Makedoniya Respublikası orta məktəblərinin bütün kompüterlinə yazılıb.
• Google korporasiyasında işçilər Ubuntu əsasında hazırlanmış Gobuntu əməliyyat sistemindən istifadə edirlər.
• Ubuntu Vikipediya layihəsinin serverlərində əsas əməliyyat sistemi kimi istifadə edilir..
• 2009-cu il oktyabr ayına görə Ubuntu-dan dünyada 12 milyon istifadəçi istifadə edir..

Ubuntu-nun masaüstü versiyası Intel x86, AMD64 və ARM arxitekturalarını dəstəkləyir. Bəzi server-buraxılışları SPARC arxitekturasını da dəstəkləyir. Ubuntu həmçinin qeyri-rəsmi PowerPC, IA-64 (Itanium) и PlayStation 3 arxitekturalarını da dəstəkləyir.

Minimal tələblər	Server	Desktop
Prosessor (x86)	300 MHz	1 GHz
Yaddaş	128 MiB	512 MiB
Sərt disk (boş sahə)	1 GB	5 GB
Monitor ölçüsü	640×480	1024×768

Texniki xırdalıqları və incəlikləri anlamayan istifadəçilər üçün Ubuntu əməliyyat sisteminin inkişafı üçün yerli "cəmiyyətlər" qurulub ki, bunun da çox yayılmış adı "Locos"-dur. İlkin olaraq hər ölkə yalnız bir LoCo komandaya malik idi. Ancaq məsələn ABŞ-də müəyyən ştarlar özlərinin yerli LoCo qruplarına malikdirlər. Ümumiyyətlə bu qruplar Ubuntu-da sırf dil ilə bağlı baryeri aradan qaldırmaq üçün çalışır.
Azərbaycanın da öz LoCo qrupu var: Ubuntu Azerbaijan LoCo

• İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

• Linux
• Əməliyyat sistemləri