Milad ağacı və ya Yeni il ağacı — ağ şam, küknar və ya şam ağacı kimi həmişəyaşıl iynəyarpaqlıların bəzədilməsi ilə alınan dekorativ ağac. Ənənəvi olaraq Milad

XVIII əsrin əvvəllərində Milad ağacının bəzədilməsi ənənəsi Yuxarı Reynland ərazisi üçün sıravi adətlərdən birinə çevrilsə də, kənd rayonlarına hələ də yayılmamışdı. XVIII əsrin sonlarından etibarən, salnamələrdə o zaman üçün hələ də dəyərli əşya olan mum şamları Milad ağacı ənənəsi ilə əlaqədar xatırlanmağa başlayır.

Aşağı Reyn boyu ərazilərdə - Roma-Katolik kilsəsi tərəfdarlarının çoxluq təşkil etdiyi rayonlarda Milad ağacı ənənəsi hələ də əksər hallarda protestant ənənəsi kimi qəbul edilirdi. Buna görə də, ənənənin yayılma arealı, uzun müddət ərzində yalnız Yuxarı Reyn ərazisi ilə məhdudlaşırdı.

1815-ci ildə, Vyana konqresindən sonra immiqrasiya edən Prussiya məmurları sayəsində Milad ağacı bəzədilməsi ənənəsi geniş yayılmağa başlamışdır.

XIX əsrdə Milad ağacı xüsusilə emiqrantlar arasında Almaniya mədəniyyətinin ifadəsi və “Gemütlichkeit” kimi qəbul edilir.

Fransa-Prussiya müharibəsi zamanı hərmi kazarma və hospitallarda Milad ağaclarının bəzədilməsi, bu ənənənin ümumxalq sevgisi qazanmasında həlledici faktor rolunu oynamışdır.

XX əsrin əvvəllərindən etibarən isə Almaniya ərazisində Milad ağacları həm də kilsələrdə peyda olur və bu dəfə işıqlarla parlaq bəzədilir.

Azərbaycanda ilk bayram ağaclarının bəzədilməsinə, neft fontanından sonra Bakı şəhərinə, alman, polyak və ingilislərin gəlməsi ilə başlayıb. Sonradan şəhərdəki ruslar da bu ənənəni davam etdirirdilər. Avroplılardan geri qalmaq istəməyən yerli zadəgan təbəqə də evlərində bayram ağacı bəzəməyə başlamışdı. Şam və küknar, ağaclarının dekabrın son günlərində bəzədilməsi həm dəb, həm də nüfuz göstəricisinə çevrilmişdi. Bakıda ilk rəsmi bayram ağacları Şəhər Duması və Qubernator evində qurulub. Bu ağacların bəzədilməsi ilə bayram ərəfəsində Bakıda ballar, ziyafətlərin keçirilməsi ənənələri də yaranmışdır.

Baham adalarında Milad ağacının bəzədilməsi haqqında ən erkən məlumat 1864-cü ilin yanvarına aiddir və Nassau şəhərindəki Anqlikan Bazar Məktəbi ilə əlaqəlidir: “Möhtərəm ata R. Stounun dua və vəəzindən sonra, Müqəddəs Aqnessa kilsəsinin müəllim və uşaqları, Müqəddəs Mariya kilsəsinin müəllim və uşaqlarının müşayəti ilə keşiş C. H. Fişerin evinə kimi yürüş etdilər, burada onları böyük Milad ağacı gözləyirdi. Sevincli körpələr onun ətrafında dairə yaratdılar və “Mənim ardımca Milad ağacının yanına gəlin” nəğməsini oxudular.” Milad ağacı hədiyyələrlə bəzədilir, hədiyyələr nömrələnir və nömrələr uşaqlara paylanırdı. Görünür, 1860-cı illərdə bu, Baham adalarında Milad ağacının bəzədilməsinin ən çox yayılmış üsulu idi. 1864-cü ildə Milad ağacı “Royal Victoria” gözəllik salonunda zəngin ailələrin uşaqları üçün xüsusi Milad ağacı bəzədilmişdi. Ağac uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş hədiyyələrlə bəzədilmiş, uşaqlar isə ağac ətrafında toplaşaraq nəğmələr oxumuşdular. Sonra, hədiyyələr Santa Klausun adından uşaqlara paylanmışdı.

Ev və kilsələrin həmişəyaşıl bitkilərlə bəzədilməsi ənənəsi çoxdan mövcud olsa da, bütövlükdə kiçik bir ağacın bəzədilməsi adəti XIX əsrə kimi Britaniyada bilinmirdi. Əslən Almaniyadan olan Kraliça Şarlotta, 1800-cü ildə uşaqlar üçün təşkil edilmiş bayram şənliyində ilk dəfə Milad ağacı da bəzəmişdi. İlkin dövrdə, bu adət, kral ailəsi xaricində geniş yayılmamışdı. Kraliça Viktoriya, uşaqlığından bu adət ilə tanış idi və hər il Milad ərəfəsində onun yataq otağında kiçik Milad ağacı bəzədilirdi. 1832-ci ildə, Milad ərəfəsində sevincli 13 yaşlı şahzadə yazırdı:

Şam yeməyindən sonra [...] yemək otağının yanında yerləşən qonaq otağına keçdik [...] Otaqda, iki dairəvi masa üzərində yerləşdirilmiş iki böyük şam ağacı girlandlar və şəkər oyuncaqları ilə bəzədilmişdi. Bütün hədiyyələr şam ağaclarının ətrafına düzülmüşdü... [...]

1841-ci ildə Viktoriyanın alman qohumu şahzadə Albertlə evlənməsindən sonra, bu adət daha da geniş yayılmağa başlayır, orta təbəqənin imkanlı ailələri yeni ailənin dəbini izləməyə çalışır. 1842-ci ilə aid qəzet reklamında, Milad ağaclarının eleqantlığı vurğulanır, alman mənşəli olması, uşaqlarla və hədiyyələşmə ilə əlaqəsi qeyd edilir. 1844-cü ildə satışa çıxarılmış illüstrasiyalı “The Christmas Tree” (azərb. Milad ağacı‎) kitabı, bayram ağacının necə istifadə olunması və mənşəyini detallı izah edir.

2 yanvar 1846-cı ildə Elizabet Fildinq (doğum adı Foks Strenqveys) Leykok abbatlığından Uilyam Henri Foks-Talbota yazır: “Konstanza əhəmiyyətli dərəcədə bohem Milad ağacının hazırlanması ilə məşğuldur. O, Karolinanın Almaniyada gördüyü Milad ağacının təsvirinə əsasən hazırlanır.”

1847-ci ildə şahzadə Albert yazır: “İndi mən uşaqlarda Ernstin kim olduğunu, mənim və onun əvvəllər nə hiss etdiyimizi, nə fikirləşdiyimizi axtarmalıyam; və onların Milad ağacına heyranlığı bizimkindən heç də az deyildir.”

1848-ci ildə sonradan digər qəzetlər tərəfindən dərhal təkrarlanan “The Illustrated London News” qəzetinin Vindzor qəsrində Milad ağacını detallı təsvir edən məqaləsindən və qəzetin birinci səhifəsinə Milad ağacı ətrafında toplanmış monarx ailəsinin təsvirini yerləşdirməsindən sonra bayram ağacının bəzədilməsi ənənəsi yeni impuls qazanır. On ildən də az bir müddətdə bu adət Britaniyanın orta və ali sinifindən olan ailələrin evlərində geniş yayılır. 1856-cı ildə ölkənin şimalında nəşr edilən əyalət qəzetlərindən birində Milad ağaclarının reklamı yerləşdirilir və Milad ağacında şamı yandrarkən paltarının alışmasından vəfat edən qadın haqqında xəbər verilir. 1858-ci ildə Berlindən yaymlanan reportajda, “hər ailənin öz ənənəsi” olması qeyd edilsə də, Britaniya ilə müqayisədə Milad ağacının bu ölkədə zənginlər və “romantiklər” üçün imtiyaz olduğu qeyd edilir.

Lakin, Milad ağacının ictimai tədbirlərdə, xeyriyyə bazarlarında və xəstəxanalarda istifadə edilməsi onu daha vərdiş edilmiş hala gətirir və 1906-cı ildə London gecəqondularında yaşayan və “ömründə heç vaxt Milad ağacı görməyən uşaqların belə” həmin il bayram ağacından həzz alması üçün xeyriyyə təşkilatı yaradılır. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Britaniya cəmiyyətində yaranmış anti-alman əhvalı Milad ağaclarının məşhurluğunu da azaldır, lakin, effekt uzunmüddətli olmur və 1920-ci illərin ortalarında Milad ağaclarının bəzədilməsi ənənəsi bütün Britaniya əhalisi arasında yayılır. 1933-cü ildə şam ağacı idxalına qoyulan məhdudiyyətlər, tezliklə iqtisadiyyatın yeni sahəsinin sürətli inkişafına gətirib çıxarır, ictimai sorğunun böyüklüyü isə şam ağaclarının yetişdirilməsini gəlirli biznes sahəsinə çevirir. 2013-cü ildə Böyük Britaniyada Milad bazarı üçün yetişdirilmiş şam ağaclarının sayı səkkiz milyona çatmış, bəzədilmiş bayram ağaclarının evlər, mağazalar və ictimai yerlərdə nümayişi isə Milad mövsümünün əsas ənənələrindən birinə çevrilmişdir.

Gürcülərin qurudulmuş fındıq və qoz budaqlarından hazırlanan Çiçilaki adlı Milad ağacı hazırlamaq ənənəsi vardır. Solğun rənglərə malik bu bayram dekorunun ölçüsü 20 sm-dən 3 metrə qədər dəyişir. Çiçilaki daha çox Quriya və Sameqrelo regionlarında yayılsa da, onu həm də paytaxt Tbilisi ətrafındakı mağazalarda da tapmaq olur.

Gürcülər inanırlar ki, Çiçilaki Böyük Vasilinin saqqalını xatırladır; belə ki, Şərqi Ortodoks Kilsəsi 1 yanvar tarixində Müqəddəs Vasilinin xatirə gününü qeyd edir.

İtaliyada Milad tədbirlərinə 8 dekabrda, Bakirə Məryəmin viladəti bayramı ilə başlanılır, həmin gün bayram ağacları bəzədilir və bayram tədbirləri növbəti ildə, 6 yanvarda keçirilən Epifaniya günü ilə yekunlaşdırılır.

Milad ağacının bəzədilməsi ənənəsi, alman mənşəli olmasına baxmayaraq, XX əsrdə bütün İtaliya ərazisində geniş yayılmışdır. Ehtimal ki, İtaliyanın ilk Milad ağacı, Kraliça Marqaritanın göstərişi ilə XIX əsrin sonlarında Kvirinal sarayında bəzədilmişdir.

İtalyan faşizmi dövründə, Milad ağaclarının bəzədilməsi ənənəsi müqavimətlə üzləşmiş, ənənəvi Milad verteplərindən fərqli olaraq, yad ənənələrinin yamsılanması kimi qiymətləndirilmişdir. 1991-ci ildə, İtaliyanın Qubbio şəhərində bəzədilmiş 650 metr hündürlüyə malik, bəzədilməsində 700-dən çox işıq istifadə edilən Qubbio şam ağacı, dünyanın ən böyük Milad ağacı kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına salınmışdır.

İlk dəfə XVII əsrdə qeydiyyata alınmış erkən sloven ənənəsinə görə hər ailə meyvələrlə bəzədilmiş və ya bəzədilməmiş bayram ağaclarını su quyusunun üstündə, yemək masasının küncündə, evin arxa həyətində və ya həyətin hasarında horizontal formada və ya başıaşağı asırdı. Müasir ənənəyə uyğun ilk Milad ağacı isə Sloveniyaya 1845-ci ildə alman pivəçi Peter Lülsdorf tərəfindən gətirilmişdir. Lülsdorf Milad ağacını Sloveniyanın paytaxtı Lyublyanada yerləşən kiçik pivə bişirmə məkanında ucaltmışdı. Sloveniyada yaşayan alman məmurlar, sənətkarlar və tacirlərin təsiri ilə bu ənənə yeli burjuaziya arasında sürətlə yayılmışdır. Sloveniyada Milad ağacını bəzəmək üçün adətən qoz, qızılı alma, buynuz ağacının meyvələri və şamlardan istifadə edilirdi. Milad ağacını tipik protestant adəti hesab edən Sloveniya katolikləri ilk dövrlərdə bu adəti əsaslı şəkildə rədd edirdilər. Hətta, Birinci Dünya müharibəsinə kimi Milad ağacı adəti Sloveniyanın kənd yerlərində yaşayanlar üçün bilinməyən bir yenilik idi, müharibədən sonra isə ümumiqəbuledilmiş bir ənənəyə çevrilmişdi. Lyublyanada ilk Milad yarmarkası 1859-cu ildə təşkil edilmişdir.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Yuqoslaviyada ictimai yerlərdə (şəhərlərdə, meydanlar və bazarlarda) bəzədilən bayram ağacları siyasi səbəblərlə əlaqədar küknar ağacı yerinə sosializm və slavyan mifologiyasının simvolu olan, sədaqət, cəsarət və ləyaqətlə əlaqələndirilən ağ şamla əvəz edilmişdir. Buna baxmayaraq küknar ağacı əhali arasında məşhurluğunu saxlamış, Sloveniyanın müstəqilliyini əldə etməsindən sonra ictimai məkanlara da geri qayıtmışdır.

Milad ağacının bəzədilməsi ənənəsi Şimali Amerikaya 1781-ci ildə, Kvebek əyalətini (1763-1791) amerikan hücumundan qorumaq üçün buraya yerləşdirilmiş Hessen əsgərləri tərəfindən gətirilmişdir. General Fridrix Adolf Riedzel və onun həyat yoldaşı baronessa fon Riedzel Kvebekin Sorel-Treysi şəhərində Milad bayramı təşkil edərək, əsgərlər və digər qonaqları şamlar və meyvələrə bəzədilmiş şam ağacı ilə sevindirmişdi.

XIX əsrin əvvəllərində Milad ağacı bəzədilməsi ənənəsi bütün ABŞ ərazisində geniş yayılmışdı. Con Lyuis Krimmelin 1812-ci ilin sonu – 1813-cü ilin əvvəlinə aid edilən akvarel albomunda ehtimal ki, ABŞ incəsənətində Milad ağacının ən erkən iki təsviri yer almışdır; burada rəssam moravların Milad axşamı bayram ənənələrini əks etdirmişdir. İlk nəşr edilmiş Milad ağacı təsviri isə Hermann Bokumun “Bir qəribdən hədiyyə” kitabının frontispisi olmuşdur. ABŞ ədəbiyyatında Milad ağacının ilk xatırlanması 1836-cı ildə nəşr edilmiş “The Token and Atlantic Souvenir” toplusuna daxil olan Ketrin Mariya Sedcvik tərəfindən yazılmış “Yeni il” adlı hekayədə olmuşdur; burada ev sahibi üçün Milad ağacı bəzəyən xadimədən bəhs edilir. Britaniya kral ailəsini Vindzor qəsrində Milad ağacı ətrafında təsvir edən və ilk dəfə 1848-ci ildə “The Illustrated London News” qəzetində nəşr edilmiş taxta üzərində qravür, 1850-ci ildə ABŞ-də “Godey's Lady's Book” qadın jurnalında yenidən nəşr edilmişdir. Qravürü olduğu kimi kopyalan jurnal, səhnəyə amerikansayağı ab-hava vermək üçün Kraliçanın tacı və Şahzadənin bığlarını ləğv etmişdi. “Godey's”in bu nəşri ABŞ-də bəzədilmiş həmişəyaşıl Milad ağacının geniş yayılmış ilk təsviri olmuşdur. Sənətşünas Karal Enn Marlinq hakimiyyət atributlarından məhrum edilmiş Kraliça Viktoriya və Şahzadə Alberti “ilk nüfuzlu amerikan Milad ağacı” adlandırır. Xalq mədəniiəyti tarixisi Alfred Lyuis Şumeyker qeyd edir: “1850-1860-cı illərdə bütün Amerikada Milad ağacının yayılmasında “Godey's Lady's Book” qədər əhəmiyyətli ikinci bir vasitə olmamışdır.” Təsvir 1860-cı ildə təkrar nəşr edilmiş, 1870-ci illərdə isə Milad ağacının bəzədilməsi bütün Amerikada daya geniş yayılmış ənənəyə çevrilmişdir.

1889-cu ildə ABŞ Prezidenti Bencamin Harrison və onun həyat yoldaşı Kerolayn Ağ Evin ilk Milad ağacını bəzəyirlər.

Almaniya ilə sıx əlaqəyə malik bir neçə ABŞ şəhəri, ilk Milad ağacının məhz həmin şəhərlərdə bəzədilməsini iddia edir. Konnektikut ştatının Vindzor-Loks şəhərində iddia olunur ki, 1777-ci ildə Nord-Rid evində əsir saxlanan Hessen əsgəri ilk Milad ağacını bəzəmişdir, eyni zamanda ABŞ-nin ilk Milad ağacı şanına Pensilvaniya ştatındakı İston şəhəri də iddia edir və alman köçkünlərin 1816-cı ildə burada ilk dəfə bayram ağacı bəzədiyini bildirilir. Pensilvaniya ştatındakı Lankaster şəhərindən Metyu Zamn, 1821-ci ildə yazılmış gündəliyində Miad ağacının bəzədilməsindən bəhs edir və bu da Lankaster şəhərinə də ABŞ-nin ilk Milad ağacına ev sahibliyi etmək iddiasına imkan verir. Başqa mənbələr, Bostonda yaşayan alman immiqrant Çarlz Follenin ABŞ-də ilk dəfə Milad ağacı bəzəməl ənənəsi gətirdiyini qeyd edirlər. 1847-ci ildə Ohayo ştatının Vuster şəhərində yaşayan alman immiqrant Avqust İmqart, şəhər kənarında yerləşən meşədə tikanlı küknar kəsərək evinə gətirir, Vusterdən olan dəmirçiyə ulduz hazırlamağı sifariş edir, evə gətirdiyi ağacı kağız dekorlar, qızılı rəngə boyanmış qozlar və şirniyyatlarla bəzəyir, ən yuxarı hissəsini isə ulduzla tamamlayır. 1842-ci ildə alman immiqrant Çarlz Minnigerode, Virciniya ştatındakı Uilyamsberq şəhərində Uilyam və Meri Kollecində humanitar elmlər professoru kimi fəaliyyətə başlayır və latın və yunan dillərindən dərs deyir. Tayduoter regionunun ictimai həyatına daxil olan Minnigerode, həmişəyaşıl ağac bəzədilməsinə əsaslanan köhnə alman ənənəsinin burada yayılmasında ciddi rol oynayır, hüquq üzrə professr Sent-CorcmTakerin evində Milad ağacı bəzədilir və bu ətraf ailələrin də bu ənənə ilə maraqlanmasına gətirib çıxarır. 1853-cü ildə nəşr edilmiş məqalədə Pensilvaniya ştatında Milad ənənələrindən bəhs edilərkən, Milad ağacı da daxil olmaqla, onların əsasən “alman mənşəli” olduğu qeyd edilir, Milad ağacının torpaqda doldurulmuş dibçəkdə basdıldığı, budaqların isə uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş hədiyyələr, meyvə və şirniyyatlarla bəzədildi qeyd edilir. Məqalədə müxtəlif ştatlarda bayram ənənələri arasında fərqlər haqqında da məlumat verilir, qeyd edilir ki, Yeni İngiltərədə adətən “Milad çox da qeyd edilmir”, Pensilvaniya və Nyu-Yorkda isə geniş qeyd olunur.

Edvard Hibberd Conson, “General Electric” şirkətinin sələfi olan “Edison Electric Light Company” şirkətinin vitse-prezidenti olduqdan sonra, 1882-ci ildə Nyu-Yorkdakı evi üçün ilk məlum elektriklə işıqlandırılmış Milad ağacını yaradır. Beləliklə, Conson, “elektriklə işıqlandırılmış Milad ağaclarının atası” elan edilir.

ABŞ-də də məşhur olan alman Milad nəğməsi “O Tannenbaum”un sözlərinin ingilis dilinə tərcüməsi zamanı, səhvən “Tannenbaum” – “Küknar” sözü “Milad ağacı” kimi tərcümə edilmişdir, halbuki alman dilində Milad ağacını ifadə etmək üçün “Weihnachtsbaum” sözü ifadə edilir.