Cəbrayıl (Cibril) — iudaistik, xristian və müsəlman ənənələrinə görə Allaha ən yaxın olan mələklərdən biri. Xristianlıqda o, arxmələkdir və əvvəlcə Vəftizçi Yəh

Üç səmavi dində adı keçən bu mələk İbranicə Gavriel; Latınca Gabrielus; Yunanca Gabriel; Aramicə Gabr-el və Ərəbcədə isə Cəbrayıl və ya Cibril olaraq bilinir. Təbəriyyə görə "Cəbrayıl" sözü "Cəbr" və "İl" sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Burada "Cəbr" "Əbd" (qul) mənasında "İl" isə Allah deməkdir. Dolayısı ilə bu söz Allahın qulu mənasına gəlir.

Cəbrayıl mələyəi yəhudi müqəddəs mətnlərində ilk dəfə Danielin kitabında rast gəlinir. Bu kitabda o, Danielin yuxusunu yozan eyni zamanda "uçaraq gələn və anlayış bəxş edən bir mələk" olaraq təsvir edilir. Cəbrayıl eyni zamanda İslam dinində olduğu kimi Peyğəmbərlərə vəhi gətirən və insan surətində görünən bir mələk olaraq bilinir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Danielin kitabı xaricində Əhdi-Ətiqdə Cəbrayıl adı keçmir. Buna baxmayaraq Yəhudi etiqadına görə Tövratda İbrahim peyğəmbərə gələn, Sodom və Qomora şəhərlərini məhv edən üç mələkdən biri, Asur əsgərlərini məhv edən, eyni zamanda Talmudda dünyadakı meyvələri yetişdirən bir mələk olduğu bundan başqa Musa peyğəmbərin dəfnində iştirak edən altı mələkdən biri olduğun qeyd olunur.

Xristian müqəddəs mətinlərində Zəkəriya peyğəmbərə Yəhya peyğəmbəri, İmran peyğəmbərin qızı Məryəmə isə İsa peyğənbərin doğumu ilə bağlı xəbərləri gətirən mələk olduğu bilinir. Bununla yanaşı Xristian inancına görə qiyamət günündə sura üfürəcəyinə inanılır. Eyni zamanda Cəbrayıl peyğəmbərlərə insan şəklində görünüb vəhy gətirən mələk olduğu və Yəhudilikdən fərqli olaraq onun mərhəməti təmsil etdiyinə inanılır.

Cəbrayıl adı İslamda vəhyi mələyinin xüsusi adıdır. Bu ad Qurani-kərimdə üç yerdə Cibril şəkildə keçir. Eyni zamanda Cibril nəzərdə tutularaq ər-ruh, ruhən, rəsulun kərim, rəsulu rəbbik, ər-ruhu-l-əmin və ruhu-l-quds olaraq da keçir. Hədisdə isə Cəbrayıl "ən-namus" deyə adlanır. Qurani-kərimdə Məhəmməd Peyğəmbərin mələk Cəbrayılı iki dəfə öz surətində gördüyü qeyd olunur. Hədislərdə isə Məhəmməd Peyğəmbərlə Cəbrayılın insan şəkilində əlaqə qurmasından danışılır. Bu şəxsin "Dihyə-əl-Kəlbi" olduğu rəvayətlərdə qeyd olunur. Cibril hədisi olaraq bildiyimiz başqa bir hədisdə isə onun təkcə Məhəmməd Peyğəmbər deyil, onun yanında olan səhabələr də görür. Cəbrayılın görünüşü ilə bağlı Qurani-kərimdə bir məlumat olmasa da hədislərdə bəzi məlumatlara rast gəlinir. Misal üçün, onun 600 qanadının olması, yer ilə göy arasını tutması qeyd olunur.

• Mikayıl
• Mələk
• Harut və Marut