Yeni tipli pnevmoniya COVID-19, 2019-nCoV koronavirusu pandemiyası — 2019-cu ilin dekabr ayının ortalarında, Çinin mərkəzi Hubey əyalətinin Uhan şəhərində yerli

COVID-19 koronavirus pandemiyası
COVID-19 koronavirus pandemiyası
	Yoluxma halı təsdiqlənmiş ölkələrin xəritəsi 10,000+ yoluxma halı 1,000–9,999 yoluxma halı 100–999 yoluxma halı 10–99 yoluxma halı 1-9 yoluxma halı Yoluxma halı təsdiqlənməyib
	Adambaşına görə yoluxma halı təsdiqlənmiş ölkələrin xəritəsi >1 yoluxma halı (hər 10,000 nəfərə görə) 1–10 yoluxma halı (hər 100,000 nəfərə görə) 1–10 yoluxma halı (hər 1 milyon nəfərə görə) 1–10 yoluxma halı (hər 10 milyon nəfərə görə) 1–10 yoluxma halı (hər 100 milyon nəfərə görə) Yoluxma halı təsdiqlənməyib
Xəstəlik	COVID-19
Səbəbi	Koronavirus xəstəliyi 2019
Yer	Qlobal; hazırkı episentri: ABŞ
İlk qarşılaşma	Uhan, Hubey, Çin; 30°37′11″ şm. e. 114°15′28″ ş. u.HGYO
Tarix	1 dekabr 2019–indiyə kimi; (6 il, 2 ay, 3 həftə)
Statistika
Yoluxma sayı	44,252,677
Aktiv hallar	10,633,693
Ölüm sayı	1,171,479
Sağalanların sayı	32,447,505
Ərazi	192
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Yeni tipli pnevmoniya COVID-19, 2019-nCoV koronavirusu pandemiyası — 2019-cu ilin dekabr ayının ortalarında, Çinin mərkəzi Hubey əyalətinin Uhan şəhərində yerli Huanan ət və dəniz məhsulları bazarı ilə əlaqəli yerli sakinlərdə naməlum mənşəli pnevmoniya xəstəliyinin ilk aşkar olunması ilə başladı. 31 dekabr 2019-cu ildə Çin hakimiyyəti naməlum pnevmoniyanın başlaması barədə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına məlumat verdi.

Sonradan, Çin alimləri yeni koronavirus — 2019-nCoV ayırd edərək onun genomunun genetik ardıcıllığını təyin etdilər. Virus, şiddətli kəskin tənəffüs sindromuna səbəb olan SARS-CoV virusuna (atipik pnevmoniya kimi də tanınır) ən azı 70% genetik ardıcıllıqla bənzəyir. Yeni koronavirusun inkubasiya dövrü 2 gündən 10 günə qədər davam edir və son məlumatlara görə, xəstəlik simptomların başlamazdan əvvəl yoluxucu olur.

22 yanvar tarixindən etibarən Uhanda karantin rejimi tətbiq edilməyə başlandı. 24 yanvar tarixindən etibarən Uhana bitişik olan Huanqan, Eçjou, Çibi və Çjitsyan şəhər rayonlarına da karantin tətbiq edildi. Ümumilikdə 14 şəhərdən gediş məhduddur. Virus Çindəki bütün əyalət səviyyəsində inzibati vahidlərdə qeydə alınıb.

Yanvarın 30-da ÜST-ün Fövqəladə Komitəsinin iclasında, yeni koronavirusun yayılması beynəlxalq narahatlıq yaradan ictimai səhiyyə təcili vəziyyəti kimi qəbul edildi. 26 yanvar 2022-ci il tarixinə olan məlumata görə dünyada koronavirus infeksiyasına indiyədək yoluxanların sayı 358,549,410 nəfərə çatıb. Bunların 300 milyon nəfəri sağalıb, 5,615,597 nəfəri isə ölüb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) fevralın 11-də infeksiyanın adını COVID-19 qoyub, martın 11-də isə koronavirusu pandemiya elan edib.

Xronologiya

2019-nCoV koronavirusunun yayılması 12 yanvar — 29 fevral tarixləri arasında.

Araşdırılması

Rəsmi olaraq, SARS-CoV-2 adlandırılan Covid-19-a səbəb olan virus təzə olduğundan onun haqqında hər hansı etibarlı məlumat yoxdur. Covid-19-a yoluxma hallarının baş verdiyi dünyanın 500 bölgəsində hava şəraitini müqayisə edən dərc olunmamış bir analiz virusun yayılma sürətinin temperatur, külək sürəti və nisbi rütubət ilə əlaqəli olmasını ehtimal etməyə əsas verir. Covid-19-un mövsümi xarakter daşıma ehtimalına işarə edən bəzi məlumatlar da var. Yeni xəstəliyin dünyada yayılmasından görünür ki, virus soyuq və quru hava şəraitinə üstünlük verir. Digər bir dərc olunmamış tədqiqat işində də yüksək temperaturlu iqlimlə Covid-19 hallarının aşağı düşməsi arasında bir əlaqəyə diqqət yetirilib, amma bu da qeyd olunub ki, təkcə yüksək hava temperaturu xəstəliyin qlobal miqyasda dəyişgənliyinə həlledici təsir göstərə bilməz. Tədqiqatçılara görə, Covid-19 üçün ən az uyğun gələn iqlim şəraiti dünyanın tropik bölgələrində ola bilər.

Bu pandemiya bir çox hallarda daha adi sayıla bilən virusların mövsümi yayılma qaydalarına uyğun yayılmır. Məsələn, qripə yoluxma hallarının əksəriyyəti qış dövründə baş versə də, ispan qripi yay aylarında ən yüksək həddə çatır. Koronaviruslar "zərfləşmiş viruslar " ailəsinə aiddir. Onlar qoşa lipid örtüyündən ibarət olan yağlı bir membrana bükülmüş haldadır və həmin membrana tacabənzər zülallar taxılmış vəziyyətdədir. Latınca tac "corona" olduğundan, bu növ viruslara koronavirus adı verilib. Digər zərfli viruslar üzərində aparılan tədqiqatlar göstərib ki, bu cür yağlı örtüyə malik viruslar belə örtüyü olmayanlarla müqayisədə istiyə daha çox həssasdır. Soyuqda həmin yağlı örtük rezinə bənzər bir hala gəlir, bişmiş ətin yağı kimi, soyuduqca daha çox bərkiyir və beləliklə, virusun bədən xaricində daha uzun müddət qalmasına imkan verir. Zərərli virusların əksəriyyəti bunun nəticəsində güclü mövsümi asılılığa malikdir. Tədqiqatlar artıq göstərib ki, Sars-Cov-2 virusu 21–23 °C temperatur dərəcələrində və 40% nisbi rütubətdə plastik və polad kimi sərt səthlərdə 72 saata qədər qala bilər.

Lakin tropik bölgələrdə də xeyli sayda yoluxma halları olub. Bu yaxınlarda Harvard Tibb Məktəbinin tədqiqatçıları tərəfindən aparılmış virusun Asiyada yayılmasının təhlili göstərib ki, bu pandemik koronavirusun hava şəraitindən asılılığı bir çoxlarının ümid etdiyindən daha az olacaq. Onlar Çinin müxtəlif iqlim zonalarına aid bölgələrində koronavirusun yayılma sürətini təhlil edərək belə qənaətə gəliblər ki, yaz və yayda temperatur və rütubətin artması bu infeksiyaya yoluxma hallarının azalmasına gətirib çıxarmayacaq. Onlar xəstəliyin nəzarətdən çıxmaması üçün ictimai səhiyyənin işə qarışmasının vacib olduğunu vurğulayırlar.

Alimlərin gəldiyi qənaətə görə 4 dərəcə radələrindəki hərarətdə koronavirus sabit vəziyyətdə qalaraq dezinfeksiya aparılmadığı halda 14 gündən sonra fəallığı azalmağa başlayır. Halbuki 70 dərəcədən artıq hərarətdə 5 dəqiqə ərzində fəalsızlaşır. Kağız üzərində üç saatdan sonra aşkarlanan koronavirus paltar və emal olunmuş taxta üzərində iki günədək, şüşə üzərində 4 günədək, plastik üzərində də 7 günədək qalır. Həmçinin tibbi maskaların üz tərəfində də koronavirusun 7 günədək qalmaq iqtidarında olduğu, ona görə də maskaların ciddi dezinfeksiyasının vacib olduğu vurğulanır.

+ [Bütünlüklə] b m r Ölkələr və ərazilər üzrə COVID-19 koronavirus pandemiyası
Ölkə və ərazi		Yoluxanlar	Ölümlər	Sağal.	İst.
192		30.800.771	957.348	21.059.531	İst.
	ABŞ	43.910.849	706.114	–
	Hindistan
	Braziliya	21.427.073	596.749	20.425.139
	Rusiya	7.560.767	209.028	6.710.574
	Böyük Britaniya	7.871.014	136.910	–
	Peru	2.176.321	199.395	2.152.700
	Kolumbiya	4.957.277	126.299	4.799.576
	Meksika	3.671.611	277.978	3.021.123
	İspaniya	4.961.128	86.463	–
	Cənubi Afrika	2.904.307	87.705	2.776.990
	Argentina	5.258.399	115.225	5.119.886
	Fransa	7.008.228	116.657	–
	Çili	1.654.264	37.468	1.609.512
	İran	5.611.700	120.880	5.075.482
	Banqladeş	1.557.347	27.555	1.517.642
	Səudiyə Ərəbistanı	547.221	8.722	536.281
	İraq	2.003.303	22.260	1.910.908
	Pakistan	1.246.538	27.785	1.170.590
	Türkiyə	7.182.943	64.264	6.642.132
	İtaliya	4.675.758	130.973	4.451.133
	Filippin	2.549.966	38.294	2.373.378
	Almaniya	4.234.810	94.132	3.999.988
	İndoneziya
	İsrail	1.285.570	7.766	1.228.147
	Ukrayna	2.435.413	56.446	2.258.455
	Kanada	1.629.145	27.921	1.556.543
	Qətər	236.834	606	235.014
	Boliviya	500.445	18.735	460.004
	Ekvador	507.003	32.661	443.880
	Rumıniya	1.233.668	37.041	1.118.816
	Dominikan Respublikası	359.597	4.049	349.768
	Qazaxıstan	889.040	11.253	826.090
	Panama	467.338	7.230	456.894
	Mərakeş	934.828	14.315	908.898
	Belçika	1.244.954	25.602	–
	Misir	305.269	17.367	257.708
	Küveyt	411.690	2.450	408.601
	Niderland	2.003.050	18.170	–
	Oman	303.769	4.096	297.832
	Çin (materik)	96.203	4.636	90.677
	İsveç	1.152.027	14.856	–
	Qvatemala	563.257	13.625	522.451
	Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri	735.992	2.097	728.546
	Polşa	2.909.776	75.689	2.663.707
	Yaponiya	1.699.636	17.605	1.652.318
	Belarus	542.077	4.174	521.362
	Honduras	366.702	9.824	110.484
	Efiopiya	345.674	5.582	312.806
	Portuqaliya	1.070.665	17.986	1.022.422
	Venesuela	368.968	4.469	351.141
	Bəhreyn	275.025	1.389	272.905
	Kosta-Rika	532.185	6.386	437.328
	Nepal	796.618	11.157	767.819
	Sinqapur	99.430	103	79.124
	Nigeriya	205.940	2.724	193.812
	Özbəkistan	173.895	1.239	168.875
	Çexiya	1.691.489	30.459	1.654.206
	İsveçrə	840.359	10.709	317.600
	Əlcəzair	203.517	5.815	–
	Ermənistan	261.697	5.319	241.841
	Moldova	295.681	6.803	279.122
	Qana	127.482	1.156	123.238
	Qırğızıstan	178.608	2.607	173.305
	Əfqanıstan	155.263	7.212	125.048
	Avstriya	743.095	11.009	711.844
	Azərbaycan	485.275	6.559	462.798
	Keniya	249.725	5.128	241.828
	Fələstin	395.677	4.018	363.176
	Paraqvay	459.997	16.200	443.218
	İrlandiya	392.575	5.249	–
	Serbiya	955.672	8.331	–
	Salvador	104.348	3.262	86.851
	Avstraliya	107.171	1.307	–
	Bosniya və Herseqovina	235.536	10.635	192.218
	Danimarka	358.369	2.654	350.776
	Cənubi Koreya	316.020	2.504	277.092
	Kamerun	92.303	1.459	80.433
	Puerto-Riko	149.560	3.149	–
	Macarıstan	822.072	30.185	784.539
	Kot-d'İvuar	47.760	306	47.239
	Bolqarıstan	497.970	20.725	434.474
	Şimali Makedoniya	191.408	6.668	172.653
	Yunanıstan	651.378	14.751	–
	Xorvatiya	404.790	8.640	387.275
	Norveç	190.122	861	88.952
	Albaniya	170.778	2.705	158.574
	Malayziya	2.257.584	26.456	2.070.715
	Finlandiya	142.114	1.062	31.000
	Lüksemburq	78.326	835	76.331
	Tayland	1.626.604	16.943	1.496.273
	Kuba	877.428	7.436	841.128
	Estoniya	157.728	1.360	145.542
	İslandiya	11.839	33	11.447
	Litva	335.801	5.041	306.670
	Sloveniya	292.333	4.556	–
	Honkonq	12.227	213	11.936
	Yeni Zelandiya	3.962	27	3.696
	Slovakiya	412.507	12.637	–
	Tunis	706.314	24.842	673.990
	Latviya	160.608	2.731	146.979
	Andorra	15.222	130	15.004
	Kipr	118.608	555	–
	Livan	622.983	8.306	592.145
	Uruqvay	389.025	6.056	381.669
	Niger	6.025	203	5.769
	Burkina-Faso	14.290	187	13.904
	Diamond Princess	712	14	698
	Cersi	10.054	78	9.720
	Tayvan	16.244	843	No data
	Malta	37.187	459	36.019
	İordaniya	825.245	10.736	801.945
	San-Marino	5.428	91	5.310
	Mavriki	15.695	84	1.854
	Kosovo	160.072	2.953	154.191
	Seneqal	73.793	1.858	71.818
	Monteneqro	132.360	1.932	123.966
	Vyetnam	803.202	19.601	664.938
	Gürcüstan	616.589	9.005	587.499
	Qvineya	30.392	378	28.822
	Konqo DR	56.997	1.084	30.858
	Men adası	7.633	52	7.217
	Cibuti	12.870	169	12.162
	Şri-Lanka	519.630	13.019	458.646
	Mayotta	196	3	59
	Farer adaları	1.178	2	1.072
	Martinika	155	6	50
	Qvadelupa	143	8	67
	Bruney	7.568	55	5.192
	Quam	15.252	198	11.372
	Cəbəllütariq	5.566	97	5.386
	Kamboca	113.057	2.360	103.918
	Ruanda	97.695	1.276	91.490
	Trinidad və Tobaqo	50.903	1.489	45.182
	Madaqaskar	43.597	960	41.283
	Mali	15.255	549	14.317
	Şimali Kipr	19.613	79	18.672
	Monako	3.314	33	3.254
	Aruba	15.514	166	15.121
	Fransa Qvianası	86	0	51
	Lixtenşteyn	3.449	60	3.368
	Toqo	25.487	230	23.225
	Yamayka	84.417	1.884	53.100
	Barbados	8.609	78	7.451
	Konqo Respublikası	14.359	197	8.208
	Kayman adaları	853	2	781
	Uqanda	123.857	3.159	96.129
	Fransa Polineziyası	45.181	623	21.469
	ABŞ Vircin adaları	6.786	71	6.521
	Sint-Marten	4.307	66	4.081
	Liberiya	5.794	283	5.488
	Bermud adaları	5.244	72	3.719
	Qabon	29.126	178	26.541
	Baham adaları	21.114	533	18.533
	Makau	71	0	63
	Qayana	31.638	783	26.762
	Zambiya	209.142	3.649	205.172
	Myanma	467.269	17.835	421.265
	Qvineya-Bisau	6.102	135	5.237
	Benin	23.890	159	21.993
	Eritreya	6.722	42	6.638
	Haiti	21.972	615	19.602
	Tanzaniya	25.846	719	183
	Suriya	33.323	2.215	23.599
	Liviya	341.091	4.664	260.885
	Somali	19.980	1.124	9.552
	Antiqua və Barbuda	3.188	76	2.134
	Mozambik	150.759	1.918	147.281
	Ekvatorial Qvineya	12.362	147	11.008
	Maldiv adaları	84.866	231	83.074
	Sudan	38.256	2.901	32.053
	Anqola	56.583	1.537	47.567
	Laos	24.916	21	8.687
	Yeni Kaledoniya	7.932	142	58
	Çad	5.042	174	4.857
	Dominika	3.602	21	3.006
	Namibiya	127.680	3.514	123.004
	Monqolustan	247.212	982	241.501
	Fici	51.168	632	37.168
	Sent-Lüsiya	11.573	207	9.775
	Kürasao	16.556	163	16.006
	Qrenada	5.236	150	4.091
	Esvatini	45.971	1.223	44.203
	Zimbabve	131.028	4.624	123.398
	Botsvana	173.788	2.354	171.434
	Beliz	21.003	418	18.325
	Malavi	61.597	2.282	55.453
	Sent-Vinsent və Qrenadin	98	0	81
	Sent-Kits və Nevis	1.965	13	1.000
	Qrenlandiya	584	0	504
	Seyşel adaları	21.347	115	20.903
	Şimali Marian adaları	269	2	32
	Surinam	41.867	893	26.943
	Syerra-Leone	6.394	121	4.390
	Aland adaları	9	0	0
	MS Zaandam	13	4	–
	Qambiya	9.935	338	9.588
	Montserrat	33	1	30
	Nikaraqua	14.629	204	–
	Törks və Kaykos adaları	2.859	23	2.780
	Mərkəzi Afrika Respublikası	11.371	100	5.112
	Vatikan	29	0	27
	Kabo-Verde	37.604	340	36.722
	Mavritaniya	36.079	776	34.715
	Sen-Bertelemi	6	0	4
	Qərbi Saxara	6	0	0
	Qondarma Dağlıq Qarabağ	5	0	0
	Butan	2.600	3	2.593
	Burundi	18.271	14	773
	Folklend adaları	67	0	63
	San-Tome və Prinsipi	3.504	51	2.781
	Cənubi Sudan	12.010	130	10.917
	Angilya	409	1	374
	Britaniya Vircin adaları	2.642	37	2.555
	Karib Niderlandı	3	0	0
	Somalilend	2	0	0
	Sint-Estatius	2	0	0
	Papua-Yeni Qvineya	20.445	234	18.485
	Şərqi Timor	19.382	113	18.275
	San-Pyer və Mikelon	1	0	0
	Quantanamo	1	0	0
	Abxaziya	27.848	417	22.680
	Saba	1	0	0
	Yəmən	9.139	1.734	5.659
Qeydlər Diaqnozun qoyulduğu şəhər və ya ərazi nəzərdə tutulur. Bəzi ölkələrdə qeyd olunan diaqnozun sayı bir neçə ərazini əhatə edir. Rəsmi olaraq təsdiqlənmiş saydır. Əslində bu halların sayı daha çox ola bilər. "–" olan ərazilərdə sağalanların olmadığını bildirir. 27 fevraldan etibarən simptomlar müşahidə olunan yalnız riskli insanlar müayinə olunmuşdur. MS River Anuket gəmisində baş verən yoluxma halları da daxildir. Hubey əyalətində 12 fevral 2020-ci il tarixindən etibarən klinik diaqnoz qoyulmuş diaqnozlar və ölüm halları daxildir. İsveçrədə yoluxanların sayı daha çox olsa da, burada göstərilən rəqəm yalnız təsdiqlənmiş halların sayıdır. Norveç Xalq Sağlamlığı İnstitutu Norveçdə yoluxmuş insanların sayının bildirilən rəqəmlərdən daha çox olduğunu açıqlamışdır. İngilis gəmisi olan "Diamond Princess" Yaponiya sularında üzərkən sərnişinlərin ölkə ərazisinə daxil olmağının qarşısını almaq üçün Yaponiya rəhbərliyindən karantinə alınmaqlarını tələb etmişdir. Buna görə də bu yoluxma halı nə Yaponiya, nə də Böyük Britaniya ərazisinə daxil edilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı "beynəlxalq bir nəqliyyat" adı altında bu halı qeydə almışdır.

Xüsusiyyətləri

Yoluxma

Virus, insandan insana, nəfəs vasitəsilə bədənə daxil olan virusları ehtiva edən hava damlaları ilə ötürülür. Xəstəliyin heç bir simptom olmadan insandan insana keçə biləcəyi barədə araşdırmalar mövcuddur, məsələn, Almaniyada ilk yoluxma baş verib. Bu kimi simptomlar olmadan ötürülmə hallarının nə qədər epidemiya yayılması bilinmir, əgər oynadığı rol böyük olarsa, epidemiyanı idarə etməyi çətinləşdirəcəkdir.

Molekulyar quruluş

Viruslar çox kiçik və az miqdarda atomlardan ibarət olduğu və unikal RNT protein molekulu olduğu üçün bu gün canlı və ya cansız bir qavrayışın olub olmadığı bilinmir. Buna görə onların dərsləri patrikul olaraq adlanır. Heç bir maddələr mübadiləsi olmur, hüceyrənin xaricində kristallaşaraq və cansız yaşayır, hüceyrə içərisindəki RNT-ni tərk edərək hüceyrə içərisinə çıxaraq hüceyrələrin nüsxələrini çıxarır, hüceyrə partlayır, yeni istehsal edilən viruslar digər hüceyrələrə təsir göstərir. 1 COVID-19 diametri 100 mm, diametri 1500 atom, cəmi 200 milyon atomlardan ibarətdir. Viruslar o qədər kiçikdir ki, çox az sayda atomdan ibarətdir. Bİr şəxs asqırarkən onun kiçik bir damlasının içərisində trilyonlarla virus vardır.

Göstəriciləri

Xəstəlik yüksək atəş, öskürək və 2–27 günlük bir inkubasiya dövründən sonra qəfil başlayan nəfəs darlığı ilə xarakterizə olunur. Bəzi xəstələrdə boğaz ağrısı və axan burun da var idi. Xəstəlik ümumiyyətlə orta və ağır bir klinik gedişat göstərir. Xəstəliyin ağırlaşmaları ağır sətəlcəm, septik şok, kəskin tənəffüs çətinliyi sindromu (ARDS), çoxsaylı orqan çatışmazlığı və ölüm kimi bildirilmişdir.

Statistika

Bu virus ölümcül olsa da, ona yoluxmuş əksəriyyətdə yalnız yumşaq simptomlar müşahidə olunur və bu şəxslər xəstəlikdən tam sağalırlar. Yoluxmaların 80 faizində simptomlar zəif olur. Çində fevralın 11-dək qeydə alınmış 44672 yoluxmanın 36 minindən çoxunda, yəni 80 faizində xəstəlik yüngül keçib. Xəstəliyin şiddətinə görə daha iki qrup var: sərt və kritik. İndiyədək bu virusa yoluxanların 14 faizində simptomlar sərt və yalnız 5 faizində kritik olub. Xəstəliyin orta ölümcüllük faizi Çində 2,3 faizdir. Alimlərin fikrincə, Çinin Hubey vilayətindəki 2,9 faiz ölümcüllük göstəricisi şişirdib. Çinin qalan hissələrində yoluxanların 0,4 faizi vəfat edib. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, mövsümi qripin ölümcüllüyü 0,1 faizdir. Kritik kateqoriyaya düşənlər daha böyük təhlükə ilə üzləşirlər. Çindəki müşahidələrə görə bu kateqoriyada olanların 49 faizi vəfat edib. Martın 13-də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) Avropa qitəsinin koronavirus pandemiyasının episentrinə çevrildiyini bəyan edib.

Qarşısının alınması

Şəxsi ehtiyat tədbirləri

Hal-hazırda, COVID-19 üçün effektiv dərman terapiyası və ya peyvəndi yoxdur, lakin onun inkişafı üçün səylər davam edir. Bu, "qrip kimi" qızdırma, nəfəs darlığı, öskürək və digər simptomları var. İnfeksiyanın qarşısını almaq üçün əlləri sıx-sıx yumaq, öskürək və asqırma zamanı ağız və burunu bağlamaq və öskürək asqıraq kimi xəstəlik simptomları müşahidə olunan hər kəs ilə sıx əlaqə qarşısını almaq tövsiyə edilir. Yoluxmuş bir insana qrip dərmanı qəbul etmək, maye içmək və dincəlməklə simptomlarını yüngülləşdirə biləcəkləri barədə ümumi bir məlumat vardır. Bəzi ölkələr insanlardan qripə bənzər simptomları, xüsusən də Çinə səfər etdikləri təqdirdə həkimlərinə bildirmələrini xahiş edirlər.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən bildirilən riskli bölgələrə gedəcək şəxslərin fərdi olaraq ala biləcəyi tədbirlər:

Xəstə insanlarla təmasdan qaçınmaq lazımdır (mümkünsə ən azı 2 metr məsafədə).
Xəstələrin olması səbəbi ilə sağlamlıq mərkəzlərinə baş çəkilməməli və sağlamlıq müəssisəsinə getmək lazım olduğu hallarda digər xəstələrlə əlaqə minimuma endirilməlidir.
Yaşlılar və xroniki xəstəliyi olanlar həkimləri və səhiyyə işçiləri ilə məsləhətləşərək riskli bölgəyə səyahətlərini planlaşdırmalıdırlar.
Qida təhlükəsizliyi tövsiyələrinə (məsələn, xam süd və heyvan məhsullarını istehlak etməmək, xam tərəvəz və meyvələri yaxşıca yuyulmaq kimi) diqqət yetirilməlidir.
Vəhşi və ev heyvanları ilə təmasdan qaçınmaq lazımdır.
Əl gigiyenasına diqqət yetirilməlidir. Əllər sabun və su ilə ən azı 20 saniyə yuyulmalı, sabun və su olmadıqda spirt əsaslı əl dezinfeksiyaedici maddələrdən istifadə edilməlidir.

Çində alınan ehtiyat tədbirləri

Uhan sakinləri, yoluxmadan qorunmaq məqsədilə tərəvəz almağa tələsərkən

22 yanvar 2020-ci ildə AFC, koronavirus epidemiyası ilə əlaqədar olaraq, əvvəllər Uhanda oynanılması planlaşdırılan Qadın Olimpiya Təsnifat Turnirinin A qrupu matçlarını (Avstraliya, Çin Xalq Respublikası, Tayvan və Taylanddan olan müvafiq komandalar da daxil olmaqla) Nankinə aparacağını bildirdi. Uhana gediş-gəliş üçün təsirli bir karantin 23 yanvar 2020-ci ildə, saat 10-da tətbiq olunmağa başlandı. Uçuş və qatarlar, ictimai avtobuslar, metro sistemi və Uhana gedən və uzun məsafəli avtobuslar növbəti elana qədər dayandırıldı. Çinin Sinhua Xəbər Agentliyinə görə, bu təşəbbüs Uhandan virusun yayılmasını dayandırmaq və insanların sağlamlığı və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün göstərilmiş mühüm bir səydir.

Sosial izolyasiya tədbirlərindən öncə Uhandaki son metro qatarı

Genişmiqyaslı iclasların və qrup turlarının təxirə salınması tapşırıqları da həmçinin verildi. Karantindən sonra ərzaq məhsullarının qiymətinin artması və xəstəxanaya gedən səhiyyə işçilərinin çətinliyi də daxil olmaqla, müxtəlif logistika problemləri meydana çıxdı.

Sonradan Hubey əyalətində ən az 15 şəhərdə nəqliyyat məhdudlaşdırıldı. Pekindəki Yasaq şəhər, ənənəvi məbəd yarmarkaları və digər təntənəli yığıncaqlar da daxil olmaqla bir çox Yeni il tədbirləri yoluxma qorxusundan ləğv edildi. Honkonqda da yoluxucu xəstəliklərə qarşı tədbirlərin səviyyələri artırılmış və fövqəladə hal elan edilmiş, fevralın ortalarına qədər məktəbləri bağlanmış və hər il təntənəli şəkildə qeyd edilən Yeni il ləğv edildi.

Çin yoluxmuş insanları müalicə etmək üçün 10 gün ərzində tamamlanması planlaşdırılan 1000 çarpayılıq bir xəstəxana inşasına başladı. Yalnız Uhanda xəstəlikdən əziyyət çəkənlərin bu xəstəxanada müalicə olunması planlaşdırıldı.

Çinin Maliyyə Nazirliyi verdiyi açıqlamada, 29 yanvar tarixindən etibarən yeni növ koronavirusun yayılması ilə mübarizə üçün 3,94 milyard dollarlıq əlavə büdcə ayrıldığını söylədi.

Yanvarın 30-da Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı xəstəliyin digər ölkələrə və Çinin bütün əyalətlərinə yayıldığı üçün beynəlxalq fövqəladə hal elan etdi.

Təsiri

İqtisadi

Bu pandemiya qlobal iqtisadiyyatı üçün sabitliyi pozan təhlükədir. Sent-Luis Vaşinqton Universitetinin bir eksperti verdiyi hesabatında deyilir ki, COVID-19 dünya təchizat zəncirinə 300 milliard ABŞ dollarıdan böyük təsir edəcək və belə vəziyyət daha iki il davam edə bilər. Fevralın 24-də Çindən kənarda yoluxma halların sayının əhəmiyyətli artımına görə, qlonal fond birjaları düşüb. Həmin ayın 27-də isə, ABŞ-də baş verən fond birjasının düşməsi 2008-ci ildən bəri ən kəskin çökmə olmuş.

Siyasi

Çin Kommunist Partiyasının (ÇKP) mərkəzi Çindəki bölgə icra hakimiyyətilərin bir sıra nümayəndələri vəzifələrindən azad edilib. Bəzilərin fikrinə görə, bunun məqsədi ÇKP-nın başçılığını ictimai qəzəbindən qorumaq idi.

İranın hakimiyyəti epidemiyanın təsirinə ağır şəkildə məruz qalıb. İran Prezidenti, Həsən Ruhani açıq dünya liderlərinə ünvanladığı məktubuda yardım istəyib, ölkəsinin ABŞ sanksiyalarına görə dünya bazarlarına girişi olmadığını qeyd etmiş.

Bəziləri Avropa İttifaqını İtaliyadaki epidemiyası ilə əlaqədar həmrəyliksizliyinə görə təndiq edib.

Ksenofobiya

Virusun yayılması ilə Çinlilərə və başqa Şərqi Asiya əsilli insanlara qərəz və ksenofobiya bir sıra ölkələrdə, özəlliklə Avropada, Şimali Amerikada və Asiya-Sakit okeanı bölgəsində artıb. Afrikanın bəzi ölkələrində də Çinlilərə qarşı duyğuların qalxması müşahidə olunur. Virusa məruz qalan Çinlilərə həm offlayn həm də onlayn dəstək göstərilib, fəqət eyni zamanda, Uhan və Hubei sakinləri özlərinə qarşı bölgə əsasında diskriminasiyadan xəbər verirlər. Virus başqa ölkələrə yayılmayanda, Avropadakı pandemiyanın mərkəzi olan İtaliyadan olan insanlar da şübhə və ksenofobiyaya məruz qalıblar.

Müxtəlif ölkələrin, o cümlədən Malayziyanın, Yeni Zelandiyanın, Sinqapurun və Cənubi Koreyanın vətəndaşları öz hökumətlərindən çinlilərin oraya gəlməyə qadağan etməyi tələb edən ərizələri imzalayıb. Yaponiyada #ÇinliYaponiyayaGəlmə (ing. #ChineseDontComeToJapan) Twitter-in trendlərinə çıxıb.

Həmçinin bax

Azərbaycanda koronavirus pandemiyası 2020
COVID-19 qarşı peyvənd
Ceyden və Brent ilə qrup söhbəti (serial, 2020)

[15] Diaqnozun qoyulduğu şəhər və ya ərazi nəzərdə tutulur. Bəzi ölkələrdə qeyd olunan diaqnozun sayı bir neçə ərazini əhatə edir.

[16] Rəsmi olaraq təsdiqlənmiş saydır. Əslində bu halların sayı daha çox ola bilər.

[17] "–" olan ərazilərdə sağalanların olmadığını bildirir.

[41] 27 fevraldan etibarən simptomlar müşahidə olunan yalnız riskli insanlar müayinə olunmuşdur.

[61] MS River Anuket gəmisində baş verən yoluxma halları da daxildir.

[68] Hubey əyalətində 12 fevral 2020-ci il tarixindən etibarən klinik diaqnoz qoyulmuş diaqnozlar və ölüm halları daxildir.

[88] İsveçrədə yoluxanların sayı daha çox olsa da, burada göstərilən rəqəm yalnız təsdiqlənmiş halların sayıdır.

[121] Norveç Xalq Sağlamlığı İnstitutu Norveçdə yoluxmuş insanların sayının bildirilən rəqəmlərdən daha çox olduğunu açıqlamışdır.

[150] İngilis gəmisi olan "Diamond Princess" Yaponiya sularında üzərkən sərnişinlərin ölkə ərazisinə daxil olmağının qarşısını almaq üçün Yaponiya rəhbərliyindən karantinə alınmaqlarını tələb etmişdir. Buna görə də bu yoluxma halı nə Yaponiya, nə də Böyük Britaniya ərazisinə daxil edilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı "beynəlxalq bir nəqliyyat" adı altında bu halı qeydə almışdır.