İlbilgə xatun – VII-VIII əsrlərdə yaşamış Göytürk qadını, İkinci Göytürk Xaqanlığının qurucusu İltəriş xaqanın həyat yoldaşı, xaqanlığın dördüncü xaqanı Bilgə x

İlbilgə xatun haqqında əsas məlumatlar olan Orxon-Yenisey yazıları Göytürk dövrünə aid ən qədim türk əl yazılarıdır və türk tarixinin, dilinin, mədəniyyətinin ən vacib mənbələrindəndir. Yazılarda İlbilgə xatununun dövlət və xalq qarşısında oynadığı mühüm rolu təsdiq edir.

Orxon yazılarında İlbilgə xatun, həm ərinin — İltəriş Bilgə xaqanın, həm də oğullarının uğurlarında önəmli rol oynamış və xalqın qurtuluşu yolunda tanrı tərəfindən seçilmiş şəxs kimi göstərilir. Yazılarda onun müdrikliyi və xalqına sədaqəti vurğulanır.

Bilgə xaqan və qardaşı belə deyir:

Üstdə türk göyü, türk qutlu yerini, suyunu ancaq düzən etmiş. Türk boyları yox olmasın deyə, boylar olsun deyə atam İltəriş xaqanı, anam İlbilgə xatunu tanrı təpəsində tutub yuxarı sürətli yüksəltmiş, həqiqətən.

Bu yazılar İlbilgə xatunun tarixi şəxsiyyətini və onun dövlətçilik ənənələrindəki yerini öyrənmək üçün əsas sənədlərdən sayılır. İlbilgə xatun türklərin dövlətçilik ənənəsində qadınların mühüm yer tutduğunu göstərən əsas tarixi fiqurlardan biridir.

Əri: İltəriş Bilgə xaqan — İkinci Göytürk Xaqanlığının qurucusu. Oğulları:

• Bilgə xaqan — Göytürk dövlətinin ən məşhur xaqanlarından biri.
• Kül Təgin — Türk tarixinə adını yazmış sərkərdə və qəhrəman.
• Tonqa Tigin — oğullarından biri.

“İl” — xalq, el, dövlət “Bilgə” — müdrik, ağıllı. Bu baxımdan “İlbilgə” adı “xalqın müdriki” və ya “dövlətin ağıllı qadını” mənasını verir.

İlbilgə xatunun ölüm tarixi və şəraiti barədə dəqiq məlumat yoxdur. Tarixi mənbələrdə bu barədə ətraflı bilgi verilməsə də, onun İltəriş Bilgə xaqan və Tonyuqukun Yenisey qırğızları ilə mübarizəsi zamanı vəfat etdiyi ehtimal olunur.

• Orxon Yazıtları – Bilgə Xaqan və Kül Təgin abidələri
• Clauson, G. – An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish
• Tekin, T. – Orhon Yazıtları
• İbrahim Kafesoğlu – Türk Milli Kültürü