Bədəninin uzunluğu 0,5—25 sm-dir. Yan, bəzən isə bel-qarın istiqamətində sıxılmışdır. Yanı üstə üzür. Dəstənin adı bu xüsusiyyətinə görə seçilmişdir. Ayrıcinsiy

Yanüzənlər (lat. Amphipoda) — ali xərçənglər sinfindən onurğasız heyvan dəstəsi.

Yanüzənlər
Elmi təsnifat
Domen: Eukariotlar Klad: Amorphea Klad: Obazoa Klad: Opisthokonta Klad: Holozoa Klad: Filozoa Klad: Choanozoa Aləm: Heyvanlar Yarımaləm: Eumetazoylar Klad: ParaHoxozoa Klad: İkitərəflisimmetriyalılar Klad: Nephrozoa Ranqsız: İlkağızlılar Tipüstü: Tüləyənlər Ranqsız: Panarthropoda Ranqsız: Tactopoda Tip: Buğumayaqlılar Klad: Pancrustacea Yarımtip: Xərçəngkimilər Sinifüstü: Multicrustacea Sinif: Ali xərçənglər Yarımsinif: Eumalacostraca Dəstəüstü: Peracarida Dəstə: Yanüzənlər
Beynəlxalq elmi adı
Amphipoda Pierre André Latreille, 1816
Şəkil axtarışı ITIS   93294 NCBI   6821 EOL   46521443 FW

Bədəninin uzunluğu 0,5—25 sm-dir. Yan, bəzən isə bel-qarın istiqamətində sıxılmışdır. Yanı üstə üzür. Dəstənin adı bu xüsusiyyətinə görə seçilmişdir. Ayrıcinsiyyətlidir. 7000 növü məlumdur. Azərbaycanda 76, o çümlədən Xəzərin Azərbaycan sahilində 66 növü yayılmışdır. Balıqların, Suitilərin, quşların və s.-nin bir çoxu yanüzənlərlə qidalanır. Bəzi növləri limanların ağac dirəklərini, digəri isə balıq torlarını dağıtdığına görə zərərlidir.

Xəzər dənizində yaşayan 69 növü yerli faunadır, 4 növü (Pseudolibrotus caspius, P. Platyceras, Pontoporea affinis microphtalma, Gammaracanthus loricatus caspius) Arktika faunası qrupuna daxildir. Yanüzənlər balıqların (külmə, çapaq, çəki, xul) qidasında mühüm rol oynayırlar.

Yanüzənlərə əsasən dəniz və şirin su hövzələrində rast gəlinir. Onlar çaylar, göllər, dənizlər və hətta qabarıq və geriçəkilmə zonalarında da yaşaya bilirlər. Şirin su yanüzənləri adətən daşların altında və ya bitki örtüyündə gizlənir, dəniz növləri isə dib çöküntülərində yaşayır. Yanüzənlərin bəziləri, hətta yeraltı sulara uyğunlaşmış növlərdir və bu mühitdə öz ekoloji rolunu yerinə yetirirlər.

Yanüzənlər çox vaxt parçalayıcılar kimi fəaliyyət göstərir və su mühitində qida zəncirinin vacib üzvüdürlər. Onlar ölü bitkiləri, heyvan qalıqlarını və mikroorqanizmləri yeyirlər. Bu su ekosistemlərində üzvi maddələrin parçalanmasına və təkrar istifadəsinə şərait yaradır. Onların yırtıcı növləri isə kiçik su orqanizmləri ilə qidalanır. Bokoplavlar qida zəncirində orta səviyyədə duraraq həm yırtıcıların qidası olur, həm də özləri aktiv ovçu kimi çıxış edirlər.

Dişi yanüzənlər yumurtalarını döş qəfəsinin altındakı xüsusi kisədə (marsupium) saxlayırlar. Gələcək nəsil tam formalaşmış şəkildə doğulur, yəni onların inkişafı birbaşa gedir, metamorfoza məruz qalmırlar. Bu xüsusiyyət onları digər su həşəratlarından fərqləndirir. Bokoplavların sürətli çoxalma qabiliyyəti onlara müxtəlif mühitlərdə populyasiyalarını tez artırmağa imkan verir.