Xomeynizm, həmçinin Xumeynizm kimi transliterasiya olunur, 1979-cu il İran İslam İnqilabının lideri Ruhullah Xomeyni ilə bağlı dini və siyasi ideya və praktikal

Xomeynizm, həmçinin Xumeynizm kimi transliterasiya olunur, 1979-cu il İran İslam İnqilabının lideri Ruhullah Xomeyni ilə bağlı dini və siyasi ideya və praktikaları ifadə edir. Əsasən Xomeyninin öz ideya və təcrübələrinə istinad etsə də, Xomeynizm anlayışı onun ölümündən sonra Xomeyni tərəfindən təsis edilmiş İran İslam Respublikasını idarə edən ruhani təbəqənin ideologiyasını, həmçinin İran, İraq və Livandakı On iki imamçı şiə əhalisinin müəyyən hissələrinin "radikallaşması"nı və İran hökumətinin Əfqanıstan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, və Afrikadakı şiə azlıqlarını "səfərbər etməsi"ni də ifadə edə bilər. Xomeynizm sözündən törəmiş xomeynist və xomeynistlər terminləri İranın ruhani hakimiyyət nümayəndələrini "adi" (Vilayəti-fəqihi dəstəkləməyən) şiə müsəlman ruhanilərindən fərqləndirmək üçün də istifadə oluna bilər.

Xomeyninin rəhbərliyi altında İran minilliklər boyu mövcud olmuş monarxiyanı teokratik respublika ilə əvəz etmişdir. Xomeyni şiə islamında mühüm paradiqma dəyişikliyi həyata keçirmişdir. O bəyan etmişdir ki, islam hüquqşünasları (islam fiqhi üzrə ixtisaslaşmış ruhanilər) dini və siyasi hakimiyyətin həqiqi daşıyıcılarıdır və onlara itaət "Allaha itaətin təzahürü" kimi qəbul edilməlidir, onların hakimiyyəti isə "namaz, oruc və həcc kimi İslamda ikinci dərəcəli hökmlər üzərində üstünlüyə" malikdir. Xomeyninin doktrinaları min ildən artıq müddətdə siyasi sakitçilik (kvietizm) mövqeyini qoruyub saxlamış şiə islamının mənzərəsinə ciddi təsir göstərmişdir. Ənənənin digər mühüm yenidən şərhi Mehdiçiliklə — On ikinci imamın zühuruna və Onu gözləməyin düzgün üsuluna dair məsihçi inamla bağlı olmuşdur. Ənənəvi On iki imamçı ilahiyyatçılar möminləri onun qayıdışını səbir və təmkinlə gözləməyə çağırdıqları halda, Xomeyni və tərəfdarları şiə müsəlmanlarını Mehdinin qlobal İslam hakimiyyətinə zəmin hazırlamaq üçün fəal fəaliyyət göstərməyə səsləmişlər.

Onun ölümündən sonra İran İslam Respublikasının hüquqi-siyasi sahəsində siyasət, ən azı bir alimə görə, "əsasən Xomeyninin irsinə iddia etmək cəhdləri ilə müəyyənləşmiş" və onun ideologiyasına sadiq qalmaq oradakı bütün siyasi fəaliyyət üçün "lakmus testi" olmuşdur. Vəli Nəsrə görə, İran hüdudlarından kənarda Xomeyninin təsiri İraq və Livanın böyük şiə icmaları arasında müşahidə edilmişdir. Qeyri-müsəlman dünyasında isə Xomeyni

Qərbə və hətta Qərb populyar mədəniyyətinə təsir göstərmiş, belə ki, onun "İslamın virtual simasına" çevrildiyi və "İslama qarşı qorxu və etimadsızlıq aşıladığı" qeyd olunmuşdur.

Terminin mənşəyi

“Xomeynizm” termini, ehtimal ki, ilk dəfə Ervand Abrahamyan tərəfindən yazılmış Xomeynizm: İslam Respublikası haqqında esselər (Khomeinism: Essays on the Islamic Republic) adlı kitabın (1993) başlığında işlədilmişdir. Abrahamian bu əsərdə iddia edirdi ki, Ruhollah Khomeini Qərbdə tez-tez təsvir edildiyi kimi fundamentalist (fundamentalist) və ya ənənəçi (traditionalist) kimi deyil, daha çox Cənubi Amerika kaudilyoları (caudillos) ilə eyni xətt üzrə populist (populist) kimi dəyərləndirilməlidir.

Bu termin həmçinin "İranın nüvə silahına qarşı birləşənlər" (United Against Nuclear Iran (UANI)) tərəfindən hazırlanmış, Xomeyninin ideologiyasına tənqidi yanaşan hesabatın başlığında istifadə olunmuşdur. Həmin hesabatda Xomeyninin şiəliyin mübahisəli şərhinə, müsəlman dünyasında Qərbin müdaxiləsi və təsirini rədd etməsinə, İranda avtoritar idarəçiliyə, eləcə də onun varislərinin Livan, İraq və digər ölkələrdə müttəfiq silahlı qruplara dəstəyinə diqqət yetirilir.

Termin, həmçinin Mojtaba Mahdavi tərəfindən 2014-cü ildə Kembric Universiteti Nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuş Xomeyniyə tənqidi giriş (A Critical Introduction to Khomeini) adlı kitabdakı bir fəslin başlığında istifadə edilmişdir. Mahdavi həmin fəsildə Xomeyninin düşüncəsinin təkamülündə “beş fərqli mərhələni” təsvir edir; bu mərhələlər “siyasi sakitlikdən başlayaraq siyasi mütləqiyyətlə nəticələnir”.

Bundan əlavə, bu termin Mohammad Rezaie Yazdi tərəfindən yazılmış doktorluq dissertasiyasının, Khomeynizm, İslam İnqilabı və Anti-Amerikanizm (Khomeinism, the Islamic Revolution and Anti Americanism), başlığında da yer alır. Yazdi bu tədqiqatda ayətullahın Amerika Birləşmiş Ştatları ilə “İranın milli azadlığı və dini qüruru” arasında qarşıdurmanı necə vurğuladığını göstərməyə çalışır.

Əsas Prinsiplər və Doktrinal Müddəalar

Mehdilik

Ruhullah Xomeyni seçilmiş şiə ruhanilər tərəfindən idarə olunan dini dövlət ideyasına təkidi, onun On iki imamçı (İsnəaşəri) şiəliyində Mehdiliklə bağlı messianist inancları yenidən şərh etməsi ilə sıx bağlı idi. Ənənəvi On iki imamçı şiə etiqadına görə, on ikinci İmamın qeyb dövründə, ədalətsizliyin hökm sürdüyü bir zamanda, müsəlmanlar siyasi korrupsiyadan uzaq durmalı və on ikinci İmam əl-Mehdinin zühurunu səbir və təmkinlə gözləməlidirlər. Bu əsas prinsipi kökündən dəyişdirərək, Xomeyni iddia edirdi ki, şiələr “Mehdinin qlobal inqilabına hazırlaşmalı”, bunun üçün isə dini dövlət qurmalıdırlar. Belə bir dövlətə şiə ruhanilərindən ibarət oliqarxiya rəhbərlik etməli və (Xomeyninin fikrincə) onlar on ikinci İmamın adından hökmranlıq etməlidirlər. Bu minillikçi inanc Velayat-e Faqih (fəqihin vilayəti) sisteminin əsas ideoloji dayağına çevrilmişdir.

Xomeyninin Mehdiliklə bağlı ideyaları onun ölümündən sonra daha da inkişaf etdirilmişdir; xüsusilə də onun varisi Əli Xamenei və prinsipialist ruhani Mohammad-Taqi Mesbah-Yazdi tərəfindən. Yəzdi Mehdist ideologiya və dəyərlər əsasında yeni nəslin formalaşdırılmasına çağırırdı. Xomeyninin ideyalarına əsaslanaraq, Əli Xamenei minillikçi çərçivənin tərkib hissəsi kimi beş mərhələni müəyyən etmişdir: “İslam inqilabı, İslam rejimi, İslam hökuməti, İslam cəmiyyəti və İslam sivilizasiyası.” Mehdilik doktrinası islamçı seminariyalarda tədris olunur və eyni zamanda Basij və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) institutlarının əsas ideoloji xüsusiyyətlərindən biridir. 2009-cu ildə meydana çıxmış İran Yaşıl Hərəkatındən sonra, gənclərin sekulyar ideyalara meyil etməsinin qarşısını almaq məqsədilə SEPAH və dövlət tərəfindən dəstəklənən ruhanilər tərəfindən “Mehdilik kultu” geniş şəkildə təşviq edilmiş və bu tendensiya Əli Xameneinin yaxın çevrəsi ilə sıx əlaqələndirilmişdir. Ali Rəhbərin Aparatının rəhbəri Mohammadi Golpayegani 2022-ci ildə Rusiya tərəfindən Ukraynaya işğalini dəstəkləyərək, bunu on ikinci İmamın zühurunun “müqəddiməsi” kimi qiymətləndirmişdir.

Komplo Nəzəriyyələri

Ruhullah Xomeyni siyasi fəaliyyətində İslam və müsəlmanlara qarşı xarici dövlətlər və onların İran agentləri tərəfindən hazırlanmış plan və komploların mövcudluğuna inandığını ifadə edirdi. Ervand Abrahamyan qeyd edir ki, bu inanc, müxtəlif siyasi meyillərə malik İran vətəndaşları arasında fərqli dərəcələrdə paylaşılsa da, son 200 il ərzində İran siyasətinin xarici güclər tərəfindən, İslam İnqilabına qədər – əvvəlcə Rusiya və Britaniya, sonralar isə ABŞ tərəfindən – domine edilməsilə izah edilə bilər. Xarici təsir İranın üç hərbi çevrilişində iştirak etmişdir: 1908 (Rusiya), 1921 (Britaniya) və 1953 (Britaniya və ABŞ).

Xomeyni 1970-ci ildəki dərs seriyasında insanlığın İslam ruhaniləri tərəfindən teokratik idarəsinin vacibliyini izah edərkən, bu idarəetmənin müsəlman dünyasını kolonialistlərin komplolarından qoruyacaq yeganə hökumət forması olduğunu iddia edirdi. O, kolonialistləri aşağıdakı məsuliyyətlərlə əlaqələndirirdi:

Müsəlman sivilizasiyasının zəifləməsi
İslamın konservativ “dəyişdirilməsi”
Dövlətlərarası, sünni-şiə və zülmkar-zülmə uğrayan fərqliliklərin yaranması

Xomeyni, kolonialistlərin illər boyu Şərqə orientalistlər göndərərək İslamı və Qurani-Kərimi yanlış şərh etdirdiklərini, həm dini passivlik, həm də sekulyar ideologiyalar (xüsusilə sosializm, liberalizm, monarxizm və millətçilik) vasitəsilə İslamı sarsıtmaq üçün planlar hazırladıqlarını iddia edirdi.

O, Britaniyanın 1905-ci il Konstitusiya İnqilabını İslamı zəiflətmək üçün təşviq etdiyini iddia edərək deyirdi: “Konstitusiya qanunlarını hazırlayan iranlılar birbaşa britaniyalı ustadlarından göstəriş alırdılar.”

Müasir dövrdə Xomeyni Qərb kolonialistlərinin ölkəni kasıb və geri saxlamasından, resurslarını istismar etməsindən, sinfi qarşıdurmaları alovlandırmasından, ruhaniləri parçalayaraq onları kütlədən uzaqlaşdırmasından, tayfalar arasında qarışıqlıq yaratmasından, universitetlərə sızmasından, istehlak vərdişlərini inkişaf etdirməsindən və əxlaqsızlığı təşviq etməsindən, xüsusilə qumar, fahişəlik, narkotik və spirtli içkilərdən məsul tuturdu.

Ən azı bir alim (Ervand Abrahamyan) davamlı komplolara inancın “geniş əhatəli” nəticələr doğurduğunu vurğulayır. Əgər komplo siyasi fəaliyyətə hakimdirsə, onda:

Fərqli fikrə malik olanlar xarici komplo üzvləri kimi qəbul edilir
Siyasi rəqiblər xəyanətlə eyniləşdirilir, casus və xəyanətçilərlə kompromis və ya müzakirə etmək mümkün deyil; onları həbs etmək və ya öldürmək vacib hesab olunur
Bu yanaşma İranın siyasi plüralizminin inkişafına zərər vermişdir; təşkilatlar daxilində fikir ayrılıqları qəbul edilə bilməmiş, dissidentlər “xarici agent” kimi qovulmaqla asanlıqla cəzalandırılmışdır.

Abrahamian bu “paranoid üslubun” 1981–82-ci illərdə kütləvi edamların yolunu açdığını bildirir: “İranda daha əvvəl heç vaxt bu qədər qısa müddətdə, belə zəif iddialar əsasında bu qədər insan edam edilməmişdi.”

Şəriət (İslam Qanunu)

Ruhullah Xomeyni öz “İslam Dövləti” manifestində şəriətin, yəni ilahi qanunun möcüzəsi və qiymətliliyini vurğulamışdır.

Allah, Uca və Qüdrətlidir, Ən Nəcib Peyğəmbər vasitəsilə (ona salam və salavat olsun) bizləri heyrətləndirən qanunlar göndərmişdir. O, bütün insan işləri üçün qanunlar və praktikalar müəyyən etmişdir… İnsan həyatında İslamın təlim vermədiyi və normativ qayda yaratmadığı bir mövzu yoxdur. [Lakin]… xarici agentlər davamlı olaraq belə təəssürat yaratmağa çalışmışlar ki, İslamın təqdim edəcək heç nəyi yoxdur, İslam yalnız menstruasiya və doğumla bağlı bir neçə qaydadan ibarətdir…

Şəriətin ilahi olduğuna görə, heç bir insan onu dəyişdirməyə cəhd göstərməməlidir.

… İslamda qanunverici səlahiyyət və qanun yaratmaq hüququ yalnız Allaha məxsusdur… Heç kimin qanun yaratmaq hüququ yoxdur və heç bir qanun, İlahi Qanunverənin qanunu istisna olmaqla, icra edilə bilməz… İslam qanunu, ilahi əmr, bütün fərdlər və İslam dövləti üzərində mütləq hakimiyyətə malikdir.

Buna baxmayaraq, ən azı bir alim qeyd edir ki, Xomeyni şəriəti (və ya ən azı Usuli şiəliyin şəriətini) “inqilaba tabe etmişdir”.

Ənənəvi olaraq, böyük ayətullah tərəfindən verilmiş fətva onun ölümündən sonra qüvvədən düşürdü. Xomeyni isə fətvaların, məsələn, Salman Rüşdiyə qarşı öldürmə fətvasının, qüvvədə qala biləcəyini təsdiqləmişdir.

Həmçinin Xomeyni böyük ayətullah Mohammad Kazem Shariatmadarini ruhani statusundan azad etmiş və “ruhaniləri dini rütbələrinə görə deyil, siyasi sadiqliklərinə görə yüksəltmişdir”.

İnsan Hüquqları

Ruhullah Xomeyni hakimiyyətə gəlmədən əvvəl Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsini dəstəklədiyini ifadə etmişdir: “Biz BMT-nin Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinə uyğun hərəkət etmək istəyirik. Biz azad olmaq istəyirik. Biz müstəqillik istəyirik.” Lakin hakimiyyətə gəldikdən sonra Xomeyni etiraz və müxalifətə qarşı sərt mövqe tutmuş, məsələn, teokratiyaya qarşı çıxanlara xəbərdarlıq etmişdir: “Son dəfə təkrarlayıram: iclas keçirməkdən, boş-boş danışmaqdan, etirazlar dərc etməkdən çəkinin. Əks halda dişlərinizi sındıracağam.” Xomeyni inanırdı ki, İslam üçün İslami dövlət vacib olduğundan, dövlətə qarşı olan hər şey İslama təhlükədir.

“Allah Təala bizə Peyğəmbərə və səlahiyyət sahiblərinə tabe olmağı əmr etmişdir; onların tabe olunması əslində Allaha itaətin ifadəsidir.”

1990-cı ildə (Xomeyninin ölümündən bir il sonra) İran alternativ insan hüquqları bəyannaməsini qəbul etmişdir: İslamda İnsan Hüquqları üzrə Qahirə Bəyannaməsi. Bu sənəd Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsindən fərqlənir: qanunların Şəriətə uyğun olmasını tələb edir, qadınlarla kişilər arasında tam bərabərliyi tanımır və “Peyğəmbərlərin şərəfini zədələyən” və ya “əxlaqi və mənəvi dəyərləri sarsıdan” ifadələri qadağan edir.

İstişhad

Ruhullah Xomeyninin beynəlxalq səviyyədə ən əhəmiyyətli irsindən biri, şəhidlik anlayışının daha geniş bir tərifini təqdim etməsi olmuşdur. Bu, İstişhad və ya “özünü şəhid etmə”ni də əhatə edir. Xomeyni inanırdı ki, şəhidlik yalnız “təsadüfi” ölüm nəticəsində deyil, həm də “qəsdən” əldə edilə bilər.

İslamda şəhidlik həmişə qeyd olunmuş və şəhidlərə cənnətdə yer vəd edilmişdir (Qurani-Kərim 3:169-71), lakin şəhidlik fürsətlərinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığı anlayışı həmişə yayğın olmamışdır. 2006-cı ildə Vali Nasr yazır ki, “nisbətən yaxın dövrlərə qədər” bir səbəb uğrunda ölməyə hazır olmaq (özünü partlatma və ya digər yollarla) “əsasən şiə fenomeni, Kərbəla mifləri və On İkinci İmamla bağlı” hesab edilirdi, baxmayaraq ki, sonradan bu anlayış sünni İslamına da yayılmışdır.

Gözlənilməyən Nəticə: Din Zəifləməsi

İyul 2020-də keçirilmiş sorğuya görə, 40,000-dən çox savadlı iranlının iştirak etdiyi araşdırmada respondentlərin 47%-i, 20–29 yaş arasındakıların isə 52%-i “dindar olmaqdan qeyri-dindar olmağa keçdiklərini” bildirmişdir. Yalnız 32% özlərini şiə müsəlman kimi tanımışdır. (Buna qarşı, World Atlas hesab edir ki, İranda müsəlmanların 92%-i şiədir,[203] digər mənbələr isə 99.98%[204]–96.6% olduğunu göstərir.)

1979-cu inqilabdan əvvəl şiə ruhaniləri cəmiyyətin ən etibarlı qruplarından idi. Lakin 2023-cü ildə İslam Təlim və Mədəniyyət Nazirliyinin gizli sorğusuna görə, respondentlərin yalnız 25%-i ruhanilərə müəyyən dərəcədə etibar etdiyini bildirmiş, 56%-i isə az və ya heç etibar etmədiyini qeyd etmiş, qalan 18% isə aralıqda qalmışdır.

Anekdot xarakterli məlumatlar da dindarlığın azaldığını göstərir. Christopher de Bellaigue qeyd edir ki, “1980-ci illərin əvvəllərində ruhanilərə geniş hörmət göstərilirdi. 2002-ci ildə isə bəzən məktəb uşaqları və taksi sürücüləri ruhaniləri təhqir edir, onlar isə Qum şəhərindən kənara çıxanda adətən adi paltar geyinir.”

David Hirst isə bildirir ki, İranın islamçı hökuməti insanları yalnız mollara deyil, həm də İslama qarşı çevirmişdir. Bu, dini məktəblərə getməyin azalmasından və uşaqlara əvvəlki İslamdan öncəki fars adlarının verilməsinə qədər hər yerdə görünür. İranda insanlar indi daha çox millətçilikdə, dini əqidədə deyil, etibarlılıq axtarırlar.

Bununla belə, Asef Bayat 1990-cı illərin ortalarında bu sosial dəyişiklikləri “post-İslamizm” anlayışı ilə izah etmiş, illərlə davam edən avtoritar əxlaqi və siyasi nəzarətin gənclərdə yeni kimliklər və gündəlik davranışlar yaratdığını, bu davranışların islamçı normaları sorğuladığını, lakin İslamı rədd etmədiyini qeyd etmişdir. O, şəhər gənclərinin alternativ musiqi səhnələri, dəyişən moda, qeyri-rəsmi tanışlıqlar və hicabın daha çevik şəkildə qorunması kimi mədəni və sosial fəaliyyətlərlə məşğul olduğunu vurğulayır. Bayat bu dəyişikliklərin sekulyarlaşma anlamına gəlmədiyini, gənclərin dini inanc və İslamla bağlılığını fərdi müstəqillik və mədəni ifadələrlə uzlaşdırmağa çalışdığını qeyd edir.

Həmçinin bax

İran etirazları (2025–2026)
Rza Pəhləvi