1837–1839-cu illərdə Qusarın ərazisində İmam Qazi Məhəmməd Xuluqvi və Abrek Əli Hilivi rəhbərliyi ilə Rus çarına qarşı üsyanlar baş verdi.

Rusiya imperiyası ilə mübarizə

1837–1839-cu illərdə Qusarın ərazisində İmam Qazi Məhəmməd Xuluqvi və Abrek Əli Hilivi rəhbərliyi ilə Rus çarına qarşı üsyanlar baş verdi.

Qusar bölgəsinin bütün sixilləri bu üsyanda iştirak etdi, ümumilə 12.000 insan var idi.

1920-ci ildə Qusarın ərazisində, Kuzun kəndində imam Mushab-Əli Kuzunvi rəhbərliyiylə Sovet işğalına qarşı yenidən üsyanlar baş verir. Üsyanın yatırılması zamanı bolşeviklər tərəfdən Kuzun kəndi və Qusarın daha bir neçə kənd yandırılmış və 400–500 kəndli qətlə yetirilmişdir.

Alimlərin apardıqları tədqiqatlar, müəyyən dövrlərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan əşyalar, bu günə kimi qalmış bəzi tikinti abidələri və kurqanlar deməyə əsas verir ki, Qusar rayonu qədim yaşayış məskənidir. Qusar rayonu ərazisində yaşayış məskənlərinin e.ə. II minillikdən movcud olması güman edilir. Burada mövcud olan qədim yaşayış məskənlərindən e.ə. I minilliyə aid Mahmudtəpə (Gədəzeyxur), Minsar təpələri, Gavdişan təpələri (Bədirqala), tunc dövrünə aid Qəflə təpələri, orta əsrlərə aid Qızılgül və Ağaxan təpələri (Aşağı Ləgər), Qalaxür təpələri (Həzrə) və s. göstərmək olar.

Hazırkı Qusar rayonunun ərazisi 1840-cı ildə Quba qəzasının tərkibində Xəzər vilayətinə daxil edilmişdir. 1846-cı ildə onun ərazisi Dərbənd quberniyasının tərkibinə, 1860-cı ildə isə Bakı quberniyasına daxil edilir. 1929-cu ildə Quba qəzası ləğv edilərək rayonlara bölünmüş və mərkəzi Hil kəndi olmaqla indiki Qusar rayonu yaradılmışdır. Qusar rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 1934-cü ildə rayon mərkəzi Qusara köçürülmüşdür və 1938-ci ildən isə bura şəhər statusu verilmişdir. Qusar rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 1963–1965-ci illərdə ləğv edilmiş Xaçmaz rayonunun bir hissəsi Qusar rayonunun tərkibinə verilmişdir.

Qusar toponiminin mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur.

İndiki "Qusar" toponimi əvəllər "Ksar" (Ксар), daha sonra isə "Ktsar"(КцIар) formasını alır. Oxford dünya toponimlərin qısa lüğətinə görə bu toponim "kişi" mənasındaki ləzgicədəki "kas" sözündən gəlir.

Digər bir mülahizəyə görə isə Qusar sözü qus/quz (qədim türk tayfası) və ar (adam, kişi, ər) hissələrindən formalaşmış və "quzlardan olan kişi" mənasında işlənmişdir.

Qusar rayonu coğrafi mövqeyinə görə Azərbaycanın "Şimal qapısı" adlandırılır. Azərbaycanın şimal-şərqində yerləşir. Qusar rayonunun ərazisi 1542 km² -dir. Rayonun ərazisinin tərkibinə 1 şəhər (Qusar), 1 qəsəbə (Samur), 88 kənd daxildir. Qusar rayonu sərhədlərinin uzunluğu 255 km-dir. Bunun 170 km-i quru, 45 km isə su sərhədi (Samurçay və Qusarçay) təşkil edir. Rayon şimal-qərbdən Rusiya Federasiyası (Dağıstan) (95 km), şimal-şərqdən Xaçmaz rayonu (65 km), cənub-şərqdən isə Quba rayonu (70 km), cənub-qərbdən isə Qəbələ rayonu (25 km) ilə həmsərhəddir. Mərkəzi Qusar şəhəridir. Cənub-qərb hissəsi dağlıq, mərkəzi maili düzənlik, şimal-şərq kənarı Samur–Dəvəçi ovalığıdır. Rayonun cənub-qərb sərhəddi Baş Qafqaz silsiləsinin suayrıcından keçir. Ərazinin hündürlüyü 100 m-dən 4466 m-ə qədərdir. Respublikada olan müasir buzlaqların çox hissəsi Qusar rayonu ərazisindədir. Samur və Qusarçay çayları Qusar rayonu ərazisindən keçir və qar və buzlaq suları ilə qidalanır. Rayonun Xəzər dənizi ilə sərhədi yoxdur. Xəzərə olan məsafəsi 15 km təşkil edir.

Relyefi

Qusar rayonu Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərində, Qusar maili düzənliyində yerləşir. Azərbaycanın ən hündür nöqtələri olan Bazardüzü (4466 m) və Şahdağ (4242 m) zirvələri, eləcə də məşhur Şahnabad yaylağı Qusar rayonunun ərazisindədir. Samur-Abşeron kanalı, Qusarçay, Samur çayı, eləcə də Rusiyaya gedən başlıca avtomobil magistralı rayonun ərazisindən keçir.

Rayonun şimal inzibati sərhəddi Samur çayından, şimal-qərb, qərb və cənub-qərb inzibati sərhədləri Böyük Qafqaz silsilələrindən, cənub inzibati sərhədləri isə Qusarçay vadisindən keçir. Şərq tərəfdən inzibati sərdəhlər Qusar maili düzənliyi ilə Şollar düzünün kəsişdiyi əraziyə qədər uzanır.

İqlimi

Azərbaycanda mövcud olan 9 iqlim tipindən 4-nə Qusar rayonu ərazisində rast gəlinir. İqlimi düzənlik və dağətəyi hissədə mülayim isti, yüksək dağlıqda soyuq və rütubətlidir. Orta temperatur yanvarda düzənlikdə 1 °C, yüksək dağlarda −14 °C, iyulda müvafiq olaraq 24 və 2 °C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 350–1500 mm-dir.

Təbii ehtiyatlar – gil yataqları, palıd, fıstıq, vələs və s. meşələr

Rayon
	2010	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022
Əhali	89,3	95,1	96,2	97,2	98,1	99,8	100,4	100,9	101,7
Artım	972	1128	1031	910	784	835	601	378	745
Təbii artım
Doğum	1706	1808	1644	1583	1391	1465	1380	1182	1319
Ölüm	734	680	613	673	607	630	779	804	574
Həmçinin
Evlilik	887	622	655	599	594	525	331	519	509
Boşanma	112	112	121	144	138	156	145	121	136

Bu statistikadan Qusar rayonunda başqa rayonlarla müqayisədə nisbətən az uşaq doğulduğunu görmək olar. Məsələn, 2015-ci ildən 2019-cu ilədək Qusarda cəmi 7 891 uşaq doğulub, amma eyni müddətdə Xaçmazda təqribən 2 dəfə çox (14 558) uşaq, Cəlilabadda isə təxminən 3 dəfə çox (21 726) uşaq doğulub.

Rayonun əsas problemi; uşaqların az doğulması və gənc əhalinin rayondan başqa yerlərə köçməsi, əsasən Bakı və Rusiyanın şəhərlərinə. Bu da Qusar rayonun inkişafı üçün ciddi bir problem yaradır və rayon əhalisinin azalmağına gətirib çıxardır.

Milli tərkib

Qusar rayonu əhalisinin milli tərkibi
Etnik qrup	1999	2009	2019
Ləzgi	77 278 (94,67%)	81 629 (94,63 %)	86 021 (86,45%)
Azərbaycanlı	5 162 (5,86 %)	4 956 (6,06 %)	13 105 (13,17%)
Rus	189 (0,23 %)	87 (0,10 %)	101 (0,10%)
Türk	82 (0,10 %)	102 (0,12 %)	70 (0,07%)
başqa	63 (0,07 %)	37 (0,01 %)	211 (0,22%)
hamısı	80 816 (100 %)	87 857 (100 %)	99 508 (100,0%)

Dil

Rayon ərazisi Ləzgilərin kompakt yaşadığı ərazi olmasına baxmayaraq, son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azalıb, bununla bağlı UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğunu bildirib.

Ləzgi uşağların arasında Ləzgi dilini sərbəst danışanların faizi (3–5 yaş arası)

2000	2005	2010	2015	2020
98,72 %	87,26 %	48,25 %	39,22 %	28,79 %

Son 10 ildə (2009–2019) Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.

Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2009)

Etnik qrup	Ləzgi dili ana dili saymayan	Ləzgi dili sərbəst danışan	Azərbaycan dili sərbəst danışan	Rus dili sərbəst danışan
ləzgi	9.10%	91.70%	96.30%	23.70%

Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2019)

Etnik qrup	Ləzgi dili ana dili saymayan	Ləzgi dili sərbəst danışan	Azərbaycan dili sərbəst danışan	Rus dili sərbəst danışan
ləzgi	24.90%	85.20%	96.10%	38.90%

Say	Kəndlər	Əhali (2009)
1	Aşağı Ləgər	1725
2	Avaran	1341
3	Xürəl	1061
4	Bala Qusar	1446
5	Bədirqala	765
6	Həsənqala	1200
7	Köhnə Xudat qazmalar	663
8	Düztahir	1635
9	Gican	517
10	Böyük Muruq	564
11	Əcəxur	786
12	Əcəxuroba	221
13	Əniq (Ünüğ)	2129
14	Gədəzeyxur	2225
15	Gilahoba	504
16	Haçatala	271
17	Nəcəfkəndoba	109
18	Bədişqala	1071
19	Gündüzqala	976
20	Girik	1196
21	Həzrə (Yargun)	1356
22	Həzrəoba (Yargunoba)	15
23	Ləcət	650
24	Hil	5022
25	Aşağı Qələnxur	94
26	Gilah	98
27	Xuluq	369
28	Nəcəfkənd	341
29	Xuray	676
30	Suvacal	670
31	Yuxarı Ləgər	533
32	Aşağı İmamqulukənd (Maqudoba)	498
33	İmamqulukənd (Maqudxür)	2798
34	Mucuqoba	331
35	Suduroba	308
36	Əvəcük (Əvəcuq)	863
37	Köhnə Xudat	1766
38	Caqar	417
39	Çətgün	149
40	Kuzun	847
41	Laza	318
42	Zindanmuruq	705
43	Atlıxan	664
44	Avaranqışlaq	490
45	Caqarqışlaq	641
46	Kuzunqışlaq	1052
47	Zindanmuruqqışlaq	434
48	Qalacıq	1313
49	Langi	347
50	Minaxür	242
51	Yeni Həyat (Muqrağ)	711
52	Quxuroba	1980
53	Yasaboba	488
54	Gicanoba	142
55	Əniqoba (Ünüğoba)	737
56	Hiloba	460
57	Xuluqoba	109
58	Ləgərqışlaq (Lakar)	536
59	Çubuqlu	459
60	Qayakənd	460
61	Mucuq	1243
62	Ukur	611
63	Piral	1944
64	Cibir	1091
65	Samur	2388
66	Yeni Tahircal	483
67	Sudur	568
68	Əlix	86
69	Kənarçay (Genervaç)	357
70	Quxur	52
71	Arçan	101
72	Quturğan	757
73	Yerği kek	75
74	Kufoba	413
75	Qaratoba	637
76	Qullar (Lukar)	303
77	Salahoba	261
78	Şirvanlı (Şirvanovka)	1210
79	Torpaqkörpü	247
80	Üzdənoba	614
81	Zuxuloba	121
82	Urva (Vurvar)	2472
83	Çiləgir	928
84	Urvaoba (Vurvar oba)	278
85	Yasab	1838
86	Yuxarı Qələnxur	531
87	Yuxarı Tahircal	486
88	Zuxul	372
89	Yuxarı Zeyxur	1020

2009-cu ildən Qusar rayonu ərazisində Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksinin tikintisinə başlanmışdır. Kompleks bir dəfəyə 5 min nəfər turist qəbul edə biləcək. 2006-cı ildə elan edilən tenderdə Türkiyənin DİA Holdinq şirkəti qalib gəlmişdir.

Tarixi şəxsiyyətlər

• Qazi Məhəmməd Xuluqvi (1795–1832) — İmam, Quba üsyanın rəhbəri.
• Abrek Yar-Əli Hilivi — Abrek, Quba üsyanın rəhbərindən biri.
• Mushab-Əli Kuzunvi — İmam və bolşevik rejiminə qarşı müqavimətinin liderlərindən biri.

Hərbiçilər

• Şair Ramaldanov (1957) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasının təlim-tədris hissəsinin sabiq rəisi və akademiyanın sabiq rəis müavini, ASQ-nin ehtiyatda olan polkovniki.
• Tehran Mənsimov (1972) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin (XTQ) polkovniki.
• Çingiz Qurbanov (1994–2016) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
• Mahmud Əbilov (1898–1972) — Hərbi xadim, general-mayor.

Alimlər

• Kamil Aydazadə (1950) — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü, əməkdar müəllim.

Şairlər

• Sədaqət Kərimova (1953) — Şairə, bəstəkar, dramaturq.
• Kələntər Kələntərli (1933–2012) — Şair, publisist, dramaturq, "Tərəqqi" medalı təltifçisi.
• Asəf Mehman (1930–2015) — Bəstəkar, şair, nasir və dramaturq, Dağıstanın xalq artisti.
• Əkbər Fərzəliyev (1932–1999) — Azərbaycanın kino aktyoru.

İdmançılar

• Nazim Hüseynov (1969) — Cüdoçu, qızıl medalla Azərbaycanın ilk Olimpiya çempionu, "Şöhrət" ordeni təltifçisi.

Digər

• Mirzə Vəliyev (1923–1944) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Özunə məxsus çalarları və cazibədar məlahətlə daima seçilən Azərbaycan musiqisi özunün dinamik inkşaf sürətinə regionlardada musiqi mədəniyyətinin formalaşıb genişlənməsinə münbit şərait yatarmışdır.

Bu baxımdan Qusarda da yaşam üçün ruhi qida sayılan musiqinin elmi əsaslar üzərində öyrənilməsinin və yerli kadrların hazırlanmasının təməli ötən əsrin 60-cı illərindən qurulmuşdur.

Musiqi insanları yaşamları boyunca daima müşayiət etməkdədir. Bu baxımdan Qusar rayonunda musiqi ocağı yaradılanadək həvəskar musiqiçilər mənəvi xidməti istedad ve bacarıq çərçivəsi daxilində yerinə yetirmiş mədəniyyətin belə vacib qolunu yaşatmışdır.

Qusar şəhərində 7 illik musiqi məktəbi Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin 596 nömrəli 3 avqust 1960-cı il tarixli əmrilə yaradılmışdır. Həmin əmrlə Oqtay Məmməd oğlu Allahverdiyev məktəbin ilk direktoru həm də Tar ixtisası üzrə müəllim təyin olunmuşdur. Nazirliyin 03.09.1960-cı il tarixli 714 nömrəli əmri ilə "Fortepiano" ixtisasının tədrisi Boçkova Lidiya İvanovnaya həvalə edilmişdir. Beləliklə əsasında "Tar" və "Fortepiano" ixtisasları üzrə musiqi məktəbi yaradılmışdır. İlk illərdə məktəb üçün indiki Fəxrəddin Musayev küçəsində bir vaxtlar mədəniyyət evi olaraq fəaliyyət göstərmiş bir mərtəbəli, ağac tirlərdən tikilmiş binada iki otaq ayrılmişdır. Sonralar sənət ocagı Heydər Əliyev prospektində indi yaşayış mənzili kimi istifadə edilən və əvəllərin şəhər mehmanxanası olmuş binaya köçürülmüşdür.

Musiqi məktəbinin ilk illərində onun fəaliyyətini xüsusilə xarakterizə edən cəhət yerli kadrların yoxluğu, kənardan gələnlərin isə daimi olmaması ilə səciyyələnirdi. Ona görə də 1967-ci ildən etibarən tədris ocağının rəhbərliyi ilk məzun kadrlarından yararlanmaği qarşiya məqsəd qoydu və Liza Akimova, Abdulkərim Seyidov, Bəxtiyar Babayev, Tanya Sırıseva, Xanlar Vəlimətov və Vidadi Məmmədov "Fortepiano" və "Tar" ixtisasları üzrə bir il müddətinə tədris məşğələlərinə cəlb olundular. Musiqi təhsililə yanaşı orta məktəbidə bitirən şagirdlərin əksəriyyəti qeyri-musiqi istiqaməti üzrə ali ve orta ixtisas məktəblərində oxumağı üstün tuturdular. Bununla yanaşı ömürlərini yalnız musiqiyə bağlayan kadrlar da az olmadı.

Musiqini öyrənməyə meyilli kontingentin artması bu sənət ocağı üçün ayrıca binanın inşasını gündəmə gətirdi. Mədəniyyət nazirliyi və rayon rəhbərliyinin bilavasitə dəstəyi sayəsində layihə tipli musiqi məktəbinin tikilməsi üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadə küçəsində 6300 km² ərazi ayrılaraq iki mərtəbəli binanın bünövrəsi qoyuldu.

Yeni bina və gücləndirilmiş maddi-texniki baza musiqi məktəbində "Qarmon", Nağara, Klarnet, Kamança, Balaban kimi ixtisasları tədris etmək və şagird kontingentini artırmaq üçün şərait yaratdı. Eyni zamanda müəllim kadrlarını ixtisas hazırlıq səviyyəsini də gündəmə gətirmişdir. Buna görə də müəllimlər üçün qiyabi təhsil almaq zərurətə çevrilmişdir. Musiqi məktəbinin müəllimləri və məzunları Sumqayıt, Dərbənd orta ixtisas məktəblərində qiyabi və əyani təhsil alirdılar.

Bakıda müntəzəm olaraq keçirilən musiqi məktəbləri şagirdlərinin Respublika baxışında Qusar musiqi məktəbinin müəllim və şagird heyətidə uğurla çixiş edirdi. Musiqi fənlərilə yanaşı tədris dairəsinin incəsənətin digər ixtisasları (xoreoqrafiya, rəssamlıq) hesabına genişlənməsi sayəsində 1984-cü ilin sentyabrından etibarən bu sənət ocağı "İncəsənət məktəbi" adlanmışdır.

Musiqiyə həvəs göstərən şagirdlərin mövcudluğu, valideynlərin xahiş ərizələri alınaraq Respublika Mədəniyyət Nazirliyinin göstərişi ilə 1988-ci ilin sentyabrında Quxur oba kəndində Qusar İncəsənət məktəbinin filialının axşam şöbəsi açılmışdır.

Sonrakı illərdə məktəbdə tədris olunan fənlərin sayı artmiş, yeni şöbələr yaranmışdır. 1998-ci ildə məktəbdə tədris edilən ixtisasların siyahısına "Skripka" sinfi əlavə edilmiş, 2008-ci ildə isə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin icazəsi ilə "Xanəndəlik" şöbəsi açılmışdır.

Hazırda Qusar rayon uşaq İncəsənət məktəbində 10 ixtisas üzrə 373 nəfər şagird təhsil alır və onlara 95 nəfər orta və ali ixtisas təhsilli müəllim dərs keçir.

Musiqi həyatımızın ayrılmaz və tərkib hissəsi olub, insanların mənəvi ehtiyaclarını ödəməklə özünün tarixi missiyasını yerinə yetirməkdədir. Qusar İncəsənət məktəbidə belə şərəfli yolun yolcusudur.

Rayon ərazisində bir sıra tarixi abidələr mövcuddur. Rayonun Əniğ kəndində XIII əsrə aid qala divarlarının qalıqları, Həzrə kəndindəki 1460-cı ildə Şirvanşah I Xəlilullahın qoşunları ilə vuruşmada həlak olaraq burada dəfn olunmuş Ərdəbil şeyxi Şeyx Cüneydin qəbri üzərində 1544-cü ildə tikilmiş türbə, XVIII əsrə aid Köhnə Xudat, Xuray, XIX əsrə aid Hil, Gündüzqala və Həsənqala kənd məsçidləri bu günədək mühafizə edilən qədim tarixi abidələrdəndir.

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

• Azərbaycanın inzibati bölgüsü