Azərbaycanca (AZ)
Türkçe (TR)
Ləzgi dili (Лезги чІал) — ləzgilərin ana dili və Dağıstan Respublikasının rəsmi dövlət dili. Qafqaz dilləri ailəsinin Dağıstan dilləri şöbəsinin Ləzgi sinfinin qərb qrupuna daxildir.
| Ləzgi dili | |
|---|---|
 | |
| Orijinal adı | Лезги чІал |
| Ölkələr | Rusiya, Azərbaycan |
| Region | Dağıstan |
| Rəsmi status | Dağıstan |
| Danışanların ümumi sayı | təxm. 0.5 milyon. |
| Təsnifatı | |
| Kateqoriya | Avrasiya dilləri |
| |
| Yazı | kiril əlifbası (ləzgi yazısı) |
| Dil kodları | |
| QOST 7.75–97 | лез 390 |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2 | lez |
| ISO 639-3 | lez |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | lez |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1072 |
| Ethnologue | lez |
| IETF | lez |
| Glottolog | lezg1247 |
 Bu dildə olan Vikipediya | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Ləzgi dili əsasən Dağıstan və Azərbaycan ərazisində istifadə olunur, həmçinin Qafqaz muharibəsi nəticəsində Türkiyədə Ləzgi muhacir kəndlərində. Ümumilikdə təxminən yarım milyon insan bu dildə danışır.
Ləzgi dilin cüzi fərqlənən 3 dialekti vardır:
- Müşkür dialekti — Quba, Qusar və Xaçmaz dialektləri
- Küre dialekti — Qurah, Qasımkənd, Məhərrəmkənd, Xiv və Dərbənd dialektləri
- Samur dialekti — Qəbələ, Oğuz, İsmayıllı, Doqquzpara və Axtı dialektləri
Son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azaldıqdan UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğundan xəbərdar etdi.
| 2000 | 2005 | 2010 | 2015 | 2020 |
|---|---|---|---|---|
| 98,72 % | 87,26 % | 48,25 % | 39,22 % | 28,79 % |
Rəsmi məlumata görə Azərbaycan Respublikası ərazisində 170 min civarında ləzgi dili daşıyıcısı var.
Təsnifat
Ləzgi dili Qafqaz dilləri ailəsinin Nax-Dağıstan qoluna daxildir. Nax-Dağıstan qrupundakı başqa dillər avar, dargi, lak, inquş və çeçen dilləridir. Dillərin yaranması, ağacın qol-budağa ayrılmasına bənzədilə bilər. Minlərlə il öncə bu dillər eyni dildən yaranmışdır.
Azərbaycan dilinin Quba dialektinin yaranmasında Ləzgi Güney ləhcəsinin rolu böyükdür. Ədəbi dilinin əsasında Güney dialekti durur.
Ləzgi dili, digər Qafqaz dilləri kimi aqqlütinativ dildir yəni, flektiv Hind-Avropa və sami dillərindən fərqli olaraq Ləzgi dilində bütün söz kökləri öz mənası olan müstəqil sözlərdir, qrammatik mənalar və əlaqələr isə həmişə söz kökündən sonra gələn təkmənalı şəkilçilərin köməyi ilə ifadə edilir. Ləzgi dilinin təkcə son şəkilçilərin köməyi ilə ifadə olunma gücü, aşağıdakı nümunə ilə göstərilə bilər:
| Ləzgi dili | Hind-Avropa dilləri | ||
|---|---|---|---|
| İnglis dili | Alman dili | Rus dili | |
| xür | village | Dorf | деревня |
| xüreh | in the village | in dem Dorf | в деревне |
| xürewaybur | those who live in the village | die, die in dem Dorf leben | те, кто живут в деревне |
| xürewaybrukay | one of those who live in the village | eine(r) von denen, die in dem Dorf leben | одни из тех, кто живет в деревне |
| xürewaybrukaya? | Are you one of those who are living in the village? | Sind Sie eine(r) von denen, die in dem Dorf leben? | Являетесь ли вы одними из тех, кто живет в этой деревне? |
Ləzgi dili digər dillərindən fərqli olaraq qarışıq və mürəkkəb dil qaydaları az olan, nizamlı və bütöv bir dildir.
Coğrafi yayılma
Azərbaycan
Son 10 ildə (2009-2019) Azərbaycanda Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.
| Etnik qrup | Sayı | Ləzgi dili ana dili saymayan | Ləzgi dili sərbəst danışan | Azərbaycan dili sərbəst danışan | Rus dili sərbəst danışan |
|---|---|---|---|---|---|
| ləzgi | 180 300 | 9.10% | 91.70% | 96.30% | 23.70% |
| Etnik qrup | Sayı | Ləzgi dili ana dili saymayan | Ləzgi dili sərbəst danışan | Azərbaycan dili sərbəst danışan | Rus dili sərbəst danışan |
|---|---|---|---|---|---|
| ləzgi | 167 600 | 24.90% | 85.20% | 96.10% | 38.90% |
Dağıstan
Son 10 ildə (2010-2021) Dağıstanda Ləzgilərin umumi Ləzgicə bilənlərin sayı 357 185 nəfərdən 101 402 yani 28,39% azalaraq 255 783 nəfər olmuşdur. Əsas səbəb Ləzgicə bilən yaşlı nəsli Ləzgicə bilməyən yeni nəsilin əvəz etməsidir.
| Ana dil | 2010 | 2021 | ||
|---|---|---|---|---|
| Ləzgi dili | 357 185 | 12,27 % | 255 783 | 8,04 % |
| Rus dili | 2 633 950 | 86,92 % | 2 765 902 | 90,51 % |
Yazı sistemləri
Yazıda 1938-ci ildən kiril qrafikasından istifadə olunur. Azərbaycan ləzgiləri kiril qrafikası əsasında yaradılan ləzgi əlifbası ilə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təsis etdiyi kitablardan məktəblərdə istifadə edirlər.
| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | Д д | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Кь кь |
| КI кI | Л л | М м | Н н | О о | П п | ПI пI | Р р |
| С с | Т т | ТI тI | У у | Уь уь | Ф ф | Х х | Хъ хъ |
| Хь хь | Ц ц | ЦI цI | Ч ч | ЧI чI | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Cədvəldəki rəngli fondakı hərflər rus dilindən keçən sözlər üçün istifadə edilir.
Həmçinin bax
vikipedia, viki, ensiklopediya, kitab, məqalə, oxumaq, pulsuz yüklə, Ləzgi dili haqqında məlumat. Ləzgi dili nədir? Ləzgi dili nə deməkdir?