Krişnaizm (sanskrit. Kṛṣṇaism) - Vişnunun avatarı olmayan bütün reallığın mənbəyi Parabrahman olan Svayam Bhaqavan olaraq Krişnaya sədaqət mərkəzində olan Vaişn

Erkən Krişnaizm qəhrəman Vasudeva Krişnanın kultu (bütlərə sitayiş) ilə başladı lakin daha sonralar bu kult Bala Krişna və Qopala ənənəsi olan "İlahi Uşaq" ilə birləşdi. Eramızdan əvvəlki son əsrlərdə Vasudevanın ibadət yeri kimi götürülən viada Krişnaizmin inkişafı başladı, Vişnu isə artıq Riqvedada təsdiqləndi. Bu erkən dövr bir astroloq kimi Vasudevanın sədaqəti kimi vasudevaka sözünü izah edən Paşininin (E.əv. 4-cü əsr) vaxtında müəssisədir. O dövrdə Vasudeva, Paşininin bir ibadət obyekti olaraq Arjuna ilə birlikdə yazdıqları üçün, Tanrı olaraq qəbul edilmişdi, çünki Paşini bir vassudevakanın Vasudevanın sədaqəti (bhakta) olduğunu izah edir.

Məzhəb Yadavaların dini lideri və ilahiləşdirilmiş qəbilə qəhrəmanı Krişnada mərkəzləşən Vedizmin tənəzzülü ilə çiçəkləndi. Krişnanın ibadəti ilahiləşdirilmiş qəbilə qəhrəmanı və Yadavaların dini lideri əvvəlki Bhaqavata dinləri və Pançaratra kimi təriqətçi götürülür. Bu məzhəb sonrakı mərhələdə Narayana məzhəbi ilə birləşdirildi.

Qopala Krişnanın xarakteri tez-tez qeyri-Vedik olaraq hesab edilir.

Eramızın ilk əsrlərində Mahabharata qanununa daxil edildiyi vaxt Krişnaizm, ortodoksallığa məqbul olmaq üçün özünü Vedizmlə əlaqələndirməyə başladı, xüsusən özünü Riqvedik Vişnu ilə uyğunlaşdırdı. Krişnanın Vişnunun Avataralarından biri kimi görünməsi eramızın ilk əsrlərində Sanskritik dastanlarının yaranma dövrünə təsadüf edir. Bhaqavad Gita Krişnaizm üçün açar mətn kimi Mahabharataya daxil olunmuşdur.

Herdiyə görə, Krişnaizm ənənələrinin Şimali ənənələrdən ayırmaq meylinə baxmayaraq erkən "cənubi Krişnaizm"in dəlili var. Cənubi Hindistan mətnlərində Krişna və onun qopi şəriklərinin Sanskrit ənənələrilə sıx bağlı olduğu göstərilir eləcə də, Şimali Hind mətnlərinin hamısında göstərilir. Manimekalai və Cilappatikaram kimi Dravid mədəniyyətindəki erkən yazılarda Krişna, qardaşı və sevimli qadın yoldaşları oxşar ifadələrlə təqdim olunur. Herdi Tamil alvarlarının sədaqəti sözünün Sanskritcə tərcüməsinin mahiyyətcə "Bhaqavata Purana" olduğunu mübahisə edir.

Cənubi Hindistan Malına (üçlü) bağlılıq Krişnaizmin ilkin bir forması ola bilər, çünki Mal, Vişnunun bəzi elementləri olan Krişna kimi ilahi bir şəxsiyyət kimi görünür. Adı "müdriklər" və ya "müqəddəslər" kimi tərcümə edilə bilən Alvarlar, Malın fədailəri idi, lakin onlar Avatarlarının konsepsiyasının bünövrəsində Krişna və Vişnu arasında fərq qoymurdular. Hələ Herdiyə görə "Mayonizm" termini Mal və ya Mayona istinad edərkən "Krişnaizm"in əvəzinə işlədilməliymiş.

Erkən orta əsrdə, Krişnaizm Vaişnavizmdə əsas məzhəbə qalxdı. Vaişvanizm 8-ci əsrdə Adi Şankaranın Advaita doktrinası ilə əlaqəyə girdi. Vasudeva əvvəllər Vişnu və ya "ali mənlik" olan Vişnu Puranadan istifadə edərək Adi Şankara tərəfindən təfsir etmişdir, baxmayaraq ki, Hindu filosofiyasının başqa məktəblərində bu açar anlayışın müxtəlif təfsiri olmuşdur. Cənubi Hindistanda Brahmanın Şankara hərəkatına, xüsusilədə 11-ci əsrdə Ramanuja və 13-cü əsrdə Alvarların (Sri Vaişnavalar) mədəniyyətində qurulmuş Madhvaya əks-hərəkat olmuşdur. Orta əsr Hinduizminin sonlarının Bhakti Hərəkatı 9-cu və 10-cu əsrdə ortaya çıxdı və bu hərəkat Bhaqava Puranaya əsaslanır.

Şimali Hindistanda Krişnaizm 14-cü əsrdə başladılmış Nimbarka və Ramananda, 15-ci əsrdə başladılmış Sankaradeva və Kabir və 16-cı əsrdə başladılmış Vallabha və Çaitanya kimi müxtəlif son orta əsr hərəkatlarına səbəb oldu.

Tarixən, 16-cı əsrdə Krişnanın müqəddəs adının icma tərənnümünün əsasını qoyan Sannyasi, Caitanya Mahaprabhu oldu.

Krişnaizm termini Krişna məzhəbini (Ayrı dini inanclar) cəmləşdirmək üçün istifadə edilmişdir halbuki "Vişnuizm" müəyyən sektlərin Vişnunu cəmləşdirilməsində istifadə ola bilərdi hansı ki, Krişna avatara idi, daha çox onların üstündən ötüb ali başlanğıcdan keçirdi. Vişnunizm inanır ki, Vişnu ali olduğunu özü aşkarladı halbuki, Krişnaizm Krişnanı Svayan bhaqavanı və ya "həqiqi" olduğunu qəbul edir hansı ki, Vişnu öz-özünə aşkar etmişdir. Belə ki, Krişnaizm dini inanılırdı ki, erkən qəsd edən biriləri olmaq fəlsəfəyə yaratmaqda Hinduizmin çağırışı kütləvi olurdu. Ümumi dildə Krişnanizm termini tez-tez istifadə olunmurdu, hansı ki, çoxlu səciyyəvi Vişnuizm kimi Vişnu ilə əlaqəyə girmək üçün meydana çıxmışdır.

Krişnaizm həmçinin tez-tez Bhaqavatizm sonra Bhaqavata Purana adlanır, hansı ki, təsdiq edilir Krişna və onun başqa bütün qeyri-adi formaları: Vişnu, Narayana, Puruşa, İşvara, Hari, Vasudeva, Janardana və s. Elə hamısı "Rəbbin özüdür" (Deistizmə görə belədir).

Vaişnavizm bir monoteistik dindir, Vişnu və onun avataralarının sədaqətində mərkəzləşir. Bu bəzən "poliformik monoteizm" kimi götürülür, çünki, Vişnunun qəbul etdiyi formaları ilə orijinal bir tanrının çoxlu formaları vardır. Krişnanizmdə tanrı Krişnadır. Bəzən gizli tanrı kimi - Vişnu və ya Narayananın çoxsaylı dörd qollu formaları ilə müqayisə edildiyi kimi istinad edilir.

Krişnaya həmçinin Bəzi Hinduizm ənənələri üzərində ibadət edilir. Krişna tez-tez qaradərili şəxs, bəzən fleyta çalan gənc çoban və yaxud filosofik istiqamət verən gənc şahzadə kimi təsvir olunur.

Krişna və Hekayələri onun xüsusi arzularından asılı olaraq Tanrı kimi inanıldığı və ibadət olunduğu yerdə müxtəlif Hindu filosofik və teoloji ənənələrinin geniş bir spektri üzrə əlaqəlidir. O formalar ənənəvi Vaişnava mətnlərində təsvir olunan Krişnanın avataraları kimi təsvir olunur lakin onlar burada hörmətlidir. Həqiqətən, Svayam Bhaqavan-ın müxtəlif genişlənmələrinin sayıla bilmədiyi haqqında danışılır və onlar heç bir dini əlaqənin sonlu müqəddəs kitablarında tam təsvir oluna bilmir. Çoxlu hindistan kitabları bəzən xüsusi ənənələrinin əks olunması ilə fərqlənirlər, hansı ki, mahiyyət əlamətləri ilə Krişna tərəfindən hamıyla bölündü.