Sarmatlar — Azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş atlı köçəri qədim irandilli xalqlarından biridir. Sarmatlar iskit dilində danışırdılar və daha geniş İ

Siciliyalı Diodor sarmatların skiflər tərəfindən Midiyadan Tanais çayına köçürülməsi haqqında məlumat verir. Herodot sarmatların İskit gəncləri ilə evlənən amazonların nəslindən olduğunu bildirirdi. Herodot sarmatların dilinin skif dili olduğunu da bildirdi, amma onlar bu dildə çoxdan səhvlərlə danışırdılar. "Sarmatlar" adının mənşəyi ilə bağlı başqa bir versiya var. İ.Markvart onu üç qardaş Sairim, Tur və Arya haqqında Avesta hekayəsinin qəhrəmanı olan Traetaonanın oğullarından biri Sairimin adına yaxınlaşdırmışdır.

Eramızdan əvvəl IV-III əsrlərdə Sarmat hakimiyyətinin mərkəzi Qafqazın şimalında qalmış və eramızdan əvvəl III əsrdə ən mühüm mərkəzlər Aşağı Don, Kalmıkiya, Kuban ərazisi və Mərkəzi Qafqaz ətrafında olmuşdur.

Hirkaniyanın şimal-şərqində, əvvəllər Transxəzər düzündə yaranmış iki sarmat tayfasından biri siraclar, qərbə köçməzdən əvvəl aorsilərlə eramızdan əvvəl II-I əsrlər arasında Volqadan keçərək qərbə və Qafqaz dağlarının ətəklərinə doğru hərəkət etmişlər, oradan artan qüdrətlərinin təzyiqi altında qərbli Sarmat tayfalarını aorsiləri və siracları köç etməyə məcbur etdi. Çar sarmatların qüdrətini məhv edən aorlar öz hakimiyyətini Qafqazdan Terek-Kuma ovalığı və qərbdə Kalmıkiyadan keçərək şərqdə Aral dənizi bölgəsinə qədər uzanan böyük bir bölgəyə çatdıra bildilər. Bəzi köhnə tayfa qruplarının massagetlərlə birləşməsi nəticəsində Orta Asiyada başqa bir yeni sarmat qrupu olan alanları meydana çıxardı. Pontik çöllərində Sarmatların hegemonluğu eramızdan əvvəl I əsrdə, Diofantaya qarşı skiflərlə ittifaq qurduqlarında davam etdi, eramızdan əvvəl I əsrdə skiflərlə Diophanta qarşı ittifaq qurduqlarında Pontik çöllərində Sarmat hegemonluğu gücləmişdi, sonra romalılara qarşı Mitridad ilə ittifaq qurdular və həm Avropada, həm də Asiyada onun uğrunda vuruşdurdular.

Sarmatların Roma ilə mübarizəsi 160-170-ci illərdə xüsusilə inadkar idi. Nəhayət, sülh partiyası qalib gəldi və müharibə tərəfdarlarının lideri Kral Banadasp nəzarətə götürüldü. Mark Avreli ilə danışıqlara kral Zantik rəhbərlik edirdi. Razılaşmaya görə, yaziglər Roma torpaqlarından keçərək Roksolanilərə keçmək hüququ aldı, lakin bunun müqabilində Dunayda gəmilərdə üzməməyə və sərhədə yaxın yerləşməməyə söz verdilər. Sonradan romalılar bu məhdudiyyətləri ləğv etdilər və Sarmatların ticarət üçün Dunay çayının Roma sahilinə keçə biləcəyi günlər təyin etdilər. Yaziglər 100 min əsiri Romaya qaytardılar.

• Atlı xalqlar
• Saklar
• Skiflər
• Madaylar
• İrandilli xalqlar