Ləzgilər (ləzg. лезгияр, лекьер) — əsasən Cənubi Dağıstanda və Azərbaycanın şimal-şərqində yaşayan Qafqaz xalqlarından biri.

Ləzgilər
ləzg. Лезгияр, Лекьер
Ümumi sayı
	886 600
Yaşadığı ərazilər
Dili
	Ləzgi dili
Dini
	İslam Sünnə (Müridizm)
Daxildir
	Ləzgi xalqlar
Mənşəyi
	Qafqaz Albanları
Qohum xalqlar
	Çeçen-Dağıstan xalqları

Ləzgilər (ləzg. лезгияр, лекьер) — əsasən Cənubi Dağıstanda və Azərbaycanın şimal-şərqində yaşayan Qafqaz xalqlarından biri.

Ləzgilərin çoxu islam dininin Sünni əqidənin Şafii məzhəbin Müridizm təriqətinə etiqad edir. Qafqaz dillərin Dağıstan grupuna aid Ləzgi dilində danışırlar.

Mədəniyyət

Ləzgilərin mədəniyyəti İslam dininə, Ləzgival əxlaq qaydalarına, Ləzgi soylara (sixil) və Ləzgi dilinin istifadəsinə əsaslanır. Ləzgilərin mədəniyyəti, digər Dağıstan xalqlarında olduğu kimi suvarar (adətlər) və İslamdan ibarətdir. Ən önəmli bayramları Ramazan və Qurban bayramlarıdır.

Ləzgival

Ləzgilərin qeyrət, əxlaq və ədəb anlayışlarına Ləzgival deyilir. Ləzgival heç kim tərəfindən yazılmamış, ləzgilərin arasında öz-özünə formalaşmış yüksək əxlaq və davranış qaydalarıdır. Uşaqlıqdan bəri cəmiyyətin hər bir üzvünün həyatının bütün sahələrini əhatə edər. Ləzgival, valideynlər və ləzgi cəmiyyəti tərəfindən nəsildən nəsilə ötürülən əxlaq, şərəf və davranış qaydaların bütünüdür. Bu əxlaqi və etik davranışlar cəmiyyətdə ləzgi qadının namus və şərəfini qorumağa yönəlikdir.

Din

Ləzgilər İslam dininin Sünni etiqatın Şafii məzhəbin Müridizm təriqətinə aiddirlər. XIX əsrdə ləzgilərin şeyxi Məhəmməd Kuravi Çar Rusiyası ilə mübarizə üçün ləzgilərin arasında müridizm hərəkətını başladır, daha sonra bu hərəkata digər Dağıstan xalqları da qoşulur, şeyxin tələbələri arasında ən tanınmışı Şeyx Şamildir. Qafqaz müharibəsindən sonra Çar Rusiyası müridizmə qadağa qoyur, lakin Qafqaz-Rus anlaşmasına əsasən məscidlər fəaliyyətinə davam edə bilirlər. 27 aprel 1930-cu ildə ləzgilər Qazı Məhəmməd Ştulvinin başçılığı altında sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırırlar, lakin 1930-cu ilin noyabrın 29-da bütün üsyançılar edam edilir, məscidlər bağlanır, Quran oxumaq qadağan edilir, dini xadimlər və ailələri isə sürgün edilir. Beləliklə, İslamın təsiri ləzgilərin arasında xeyli azaldılır, lakin 10 il sonra 1940-cı ildə ləzgilər yenidən sürgün edilir, artıq Stalin tərəfindən Mərkəzi Asiyaya. İslamın təbliğinə və Hacı Məhəmməd Xuluxvi, Kiri Buba, Qazı Məhəmməd Ştulvi kimi xalq qəhrəmanlarının adlarının çəkilməsinə belə tamamilə qadağa qoyulur.

Dil

Ləzgi dili Qafqaz dilləri ailəsinin Çeçen-Dağıstan dilləri qolunun Ləzgi dilləri yarımqrupuna daxildir. 1928-ci ilə kimi Ləzgi dili üçün ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunub, 1928–1938-ci illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1938-ci ildən başlayaraq isə kiril əlifbasından istifadə edilir. Dünyada Ləzgi dilində 776 min nəfər danışır. Son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azaldıqdan UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğundan xəbərdar etdi.

Ləzgi uşağların arasında Ləzgi dilini **sərbəst danışanların faizi** (3-5 yaş arası)
2000	2005	2010	2015	2020
98,72 %	87,26 %	48,25 %	39,22 %	28,79 %

Ləzgi soylar

Ləzgi soyu (Sixil) — Ləzgilərin müasir soyadlardan öncə istafadə ettikləri qədim soy isimləri, hələ də Ləzgilərin arasında istifadə olunur. Bir Ləzgi soyu təqribən 40-50 ailədən ibarətdir. Çar Rusiyası gələndən sonra ləzgilərə Magomedov, Axmedov kimi soy isimlər verildi. Amma bəzən çar hakimiyyətinin gəlişindən sonra da soyad əvəzinə ləzgilər soylardan istifadə etməyə davam edirdilər. Məsələn, məşhur ləzgilərdən: Kiri Buba — Əhmədov yerinə Kiri, Stal Süleyman — Həsənbəyov yerinə Stalari, Ştul Məhəmməd — Ramazanov yerinə Ştulari.

Məskunlaşma

Ləzgiların əhali artım dinamikası
İl	1897	1926	1937	1939	1959	1970	1979	1989	2000	2010	2021
Dağıstan	95 262	93 049	101 789	100 417	114 210	170 494	202 854	257 270	411 535 (2002 г.)	473 722	488 608
Azərbaycan	63 670	69 363	104 789	111 666	98 211	137 250	158 057	171 395	178 000 (1999 г.)	180 300 (2009 г.)	167,570 (2019 г.)
Umumi	159 213	134 529	206 487	220 969	223 129	323 829	382 611	466 006	589 535	654 022	656 178

NOT: Son 10 ildə Ləzgi əhalinin azalmasın səbəbi, uşaqların az doğulması, gənclərin gec evlənməsi, eləcə də iqtisadi səbəblərlə başqa ölkələrə köçüb orada assimilyasiya olmalarıdır.

**Doğumun ümumi əmsalı**
1989	2002	2010	2015	2020	2023
5.5	3.5	2.7	2.5	1.7	1.5

NOT: Əhalinin sayısını eyni qalmağı üçün ümumi nəsilvermə əmsal ən az 2.2 olması mütləqdir, lakin az saylı xalqlar üçün bu əmsal ən az 3.5 olması vacibdir.

Azərbaycan

Dil

**Ana dili və sərbəst danışdığı dil** (**2009)**
Etnik qrup	Sayı	Ləzgi dili ana dili saymayan	Ləzgi dili sərbəst danışan	Azərbaycan dili sərbəst danışan	Rus dili sərbəst danışan
ləzgi	180 300	9.10%	91.70%	96.30%	23.70%

**Ana dili və sərbəst danışdığı dil** (**2019)**
Etnik qrup	Sayı	Ləzgi dili ana dili saymayan	Ləzgi dili sərbəst danışan	Azərbaycan dili sərbəst danışan	Rus dili sərbəst danışan
ləzgi	167 600	24.90%	85.20%	96.10%	38.90%

NOT: Son 10 ildə (2009-2019) Ləzgilərin umumi sayı 9.2% azalıb, Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.

Ərazi yerləşimi

Rayon	1939-cu il		1959-cu il		1970-ci il		1979-cu il		1999-cu il		2009-cu il
Rayon	Əhali	%	Əhali	%	Əhali	%	Əhali	%	Əhali	%	Əhali	%
Azərbaycan üzrə	111 666	3.60%	98 211	2.66%	137 250	2.68%	158 057	2.62%	178 021	2.24%	210 312	2.32%
Qusar	47 415	88.9%	37 585	86.6%	55 164	87.7%	59 325	87.9%	73 278	90.7%	86 600	92.6%
Bakı	7 142	1.2%	6 913	1.1%	12 462	1.5%	16 096	1.6%	26 145	1.5%	24 868	1.2%
Xaçmaz	8 489	15.8%	…	…	1	0.0%	…	…		0%	24 688	0%
Qəbələ	2 401	7.4%	…	…	…	…	…	…		0.%	16 020	0.25%
Quba		7.3%	…	…		0%	…	…		0.0%	8 952	0.01%
İsmayıllı		6.0%	…	…		0%		0.0%		0.0%	8 079	0.0%
Oğuz	300	9.8%		0.11%		0%		0%		0.0%	4 731	0.0%
Göyçay	6 683	3.8%	4 038	%	3 308	%		0%		0.0%	396	0.%

Azərbaycanda ləzgilər respublikanın 20-dən çox rayonunda, həmçinin Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Göyçay və başqa şəhərlərində yaşayırlar. Quba, Qusar, Xaçmaz, İsmayıllı, Qəbələ, Şəki, Qax və Oğuz ləzgilərin yığcam yaşadıqları rayonlardır.

Ləzgilər Azərbaycan əhalisinin 2,0%-ni təşkil edir (2009). 30-cu illərdə məktəblərdə ana dilinin keçilməsinə baxmayaraq, 1936-cı ildən ləzgi dilində dərslərin keçilməsi ləğv edilmişdir. Bu, ləzgilərin assimilyasiya prosesini gücləndirmiş, xalqı yoxa çıxmaq təhlükəsi qarşısında qoymuşdur. 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanda ləzgi dilində dərsliklər çap edilir. Hazırda 94 məktəbdə (891 sinif) ləzgi dilində dərslər keçirilir. Həmin məktəblərdə 15 000-ə yaxın şagird təhsil alır. Ləzgilərin sıx yaşadığı Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonunun sənayesinin əsasını yüngül və yeyinti sənayesi təşkil edir. Başlıca olaraq meyvə-tərəvəz, şərab və süd məhsulları emal edilir. Rayonun kənd yerlərində xalçaçılıq ənənəvi sənətkarlıq növü kimi inkişaf etməkdədir. Qafqazın qədim xalqlarından olan ləzgilər bu bölgənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayırlar.

Dağıstan

Ləzgilər Dağıstan əhalisinin 13,3%-ni təşkil edir.

Tanınmış şəxsiyyətlər

Tarixi şəxsiyyətlər

İmam Hacı Davud Müşkürvi (1680–1735) — Şimali Qafqazın birinci imamı, Şirvanda Səfəvilərə üsyan qaldırıb teokratik dövlət qurmaq istəyən hərbi xadim.
Hacı Məhəmməd — müridizmin ardıcılı, din xadimi.
Abrek Abdullah (Kiri Buba) — Çar rejiminə və həmçinin yerli zülmkarlara qarşı mübarizə aparmış məşhur abrek,.
Abrek Əli Hilivi — 1837-ci ildə baş vermiş Quba üsyanının rəhbərlərindən biri.
İmam Mushab-Əli Kuzunvi — imam və Azərbaycanın bolşeviklər tərəfindən işğalına qarşı müqavimət göstərənlərdən biri.
Bəybala bəy Sultanov — Rusiya imperiyası II Dövlət Dumasının Müsəlman fraksiyasının üzvü.
Məhəmmədəli xan — ləzgi əsilli Səfəvi dövlət məmuru və hərbi komandir.

Hərbçilər

Tehran Mənsimov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin (XTQ) polkovniki
Yaşar Aydəmirov — Azərbaycanlı hərbçi, general-leytenant.
Mahmud Əbilov — hərbi xadim, general-mayor.
Şair Ramaldanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasının təlim-tədris hissəsinin sabiq rəisi və akademiyanın sabiq rəis müavini, ASQ-nin ehtiyatda olan polkovniki.
Abbas İsrafilov - Sovet İttifaq Qəhrəmanı.
Çingiz Qurbanov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
Polkovnik Bəhram Ağakişiyev -1 ci qarabag müharibəsi kəşfiyyat dəstə komandiri ehtiyatda olan zabit.1992 ci il Sentyabr ayında Ağdərə Kəlbəcər və Laçın rayonları uğrunda gedən döyüşlərdə xüsusi Rəşadət və igidlik göstərdiyinə görə Azərbaycan Respublikasının Milli qəhrəmanı adına teqdım olunub.Barəsində Cənnət yolçusu adlı film cəkilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 02.02.2024 il sərəncamı ılə Heydər Əliyev medalı ilə təltif olunmuşdur.
Samir Kaçayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, heykəltaraş. 2016-cı il Aprel döyüşləri şəhidi.

İdmançılar

İkram Ələsgərov — UFC döyüşçüsü.
Əmrə Bəlözoğlu — Ləzgi əsilli keçmiş türkiyəli futbolçu
Elmar Baxşiyev — "Araz-Naxçıvan" nin Baş Məşqçisi
Renat Dadaşov - Ləzgi əsilli Azərbaycan milli futbolçusu
Rüfət Dadaşov - Ləzgi əsilli keçmiş Azərbaycan milli futbolçusu
Nazim Hüseynov — Cüdo üzrə 1992-ci il Olimpiya çempionu
Şahrudin Məhəmmədəliyev — Ləzgi Əsilli Azərbaycan Milli Yığma və Qarabağ FK nın Qapıçısı
Fəridə Əzizova — Azərbaycanlı taekvondoçu.
Namiq Ələsgərov — Misli Premyer Liqasında çıxış edən Sabahın futbolçusu
Vahid Rəhimov — yunan-roma güləşçisi.
Əliəshab Səlimov — Boks üzrə Avropa və Dünya çempionu.
Naviddin Sırxayev — futbolçu.
Əli Hacıbəyov - Futbolçu
Rahid Əmirquliyev — Azərbaycan I liqasında çıxış edən Şahdağ Qusar-ın prezidenti və kapitanı.
Rasim Ramaldanov — Futbolçu.
Bədavi Hüseynov — Azərbaycanlı futbolçu, "Qarabağ FK"-nın mudaficisi
Rasim Tahirbəyov — "Anji"nın futbolçusu.
Sərdar Sərdarov — "Dinamo Maxaçkala"nın futbolçusu.
Əbdürrəhim İsayev — Taekvondoçu,
Zaur Hacıbabayev — Qaydasız döyüş (MMA) üzrə Avropa, Asiya, Avrasiya və dünya çempionu
Edgar Adilxanov — "Şamaxı FK" nın futbolçusu
Ruslan Kiçibəyov — "Qusar FK" nın futbolçusu

Şairlər

Nurəddin Şərifov-şair
Mirzə Cəbrayıl - Şair
Mirzə Kərim - Şair
Abdulcəlil Xuluqvi - Şair
Fəqir (şair) - Şair
Əmirəli Tahircallı - Şair
Məhəmməd Məhəmmədoviç Hacıyev - Filoloq
Kasıb Abdullah - Şair
Mirzə Həsən Əlqədari — tarixçi-alim, şair
Süleyman Stalski — Şair
Asəf Mehman — Ləzgi şairi
Səid Koçxyurski — Ləzgi şairi, aşıq. Əsərlərini ləzgi və Azərbaycan dillərində yazmışdır.
Ləzgi Əhməd — XVIII əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi.
Qotfrid Həsənov — Dağıstan Peşakar Musiqi Mədəniyyətinin Banisi
Nazim Axtınski — XVIII əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi
Qiyas Məcidov — yazıçı və dramaturqu
Stal Sayad — şair
Yetim Emin — şair, Ləzgi ədəbiyyatın banisi hesab olunur
Sədaqət Kərimova — şairə

İş adamları

Seyfəddin Rüstəmov — əslən qusarlı Rusiyada milyardçıdır
Süleyman Kərimov — Rusiya parlamentində təmsil olunan milyardçıdır.

Digər

Şair Alxasov — Qusar Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.
Mehmet Rəcəb Pekər — Türkiyənin keçmiş baş naziri
Sergey Məlikov — Rusiya dövlət və hərbi lideri. Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı
Najmudin Samurski - Dağıstanın Keçmiş Dövlət Xadimi və Məmur
Abutalıb Əbilov — Dağıstan Dövlət Universiteti Banisi
İdris Şamxalov — Dağıstanda ilk teatr qurucusu
Arif Mirzəquliyev — Ləzgi Əsilli Azərbaycan Aktyoru və Həkimi
Əkbər Fərzəliyev — Azərbaycan Kino Aktyoru və Hüquqşünas

Ləzgilərin soyqırımı

1918-ci ildə Digah kəndində baş verən Qanlı dərə soyqırımında erməni-daşnak dəstələri ayrı-ayrı mənbələrə və şahidlərə əsasən 12 minədək ləzgi, eləcə də 4 mindən çox azərbaycanlı və tat əhalini qətlə yetirmişdir. Təpədən-dırnağa kimi silahlanmış nizami qoşun hissələrinə qarşı igidliklə döyüşən ləzgi əhalisi həmin dövrdə işğalçıların 5 mindən çox erməni-daşnak əsgərini məhv etmişdir.

Həmçinin bax

Le. d.a.d.s. — Ləzgi dilini ana dili sayanlar.
Le.d.s.d. — Ləzgi dilində sərbəst danışanlar.
Az.d.s.d. — Azərbaycan dilində sərbəst danışanlar.
Ru.d.s.d. — Rus dilində sərbəst danışanlar.

Sitat səhvi: " q " adlı qrup üçün teqləri mövcuddur, lakin müvafiq teq tapılmadı

[:0-57] Le. d.a.d.s. — Ləzgi dilini ana dili sayanlar.

[:1-58] Le.d.s.d. — Ləzgi dilində sərbəst danışanlar.

[:2-59] Az.d.s.d. — Azərbaycan dilində sərbəst danışanlar.

[:3-60] Ru.d.s.d. — Rus dilində sərbəst danışanlar.