Kofein (1,3,7-trimetil-1H-purin-2,6(3H,7H)-dion) — qəhvə ağacı və ya çay və bu kimi digər bitkilərin tərkibində olan alkaloid. Kimyəvi sintez yolu ilə də alınır

Kofein
Kofein
Ümumi
Sistematik adı	1,3,7-trimetil-1H-purin-2,6(3H,7H)-dion
Ənənəvi adı	kofein
Kimyəvi formulu	C8H10N4O2
Empirik formulu	C8H10N4O2
Fiziki xassələri
Molyar kütlə	194,19 q/mol
Aqreqat halı	bərk
Sıxlıq	1,23 q/sm³
Termik xüsusiyyətlər
Ərimə nöqtəsi	178 °C
Qaynama nöqtəsi	227–228 °C
Kimyəvi xassələri
Turşunun dissosasiya sabiti	14, 10,4
Təsnifatı
CAS-da qeyd. nöm.	58-08-2
PubChem	2519
EINECS-də qeyd. nöm.	200-362-1
SMILES	C[n]1cnc2N(C)C(=O)N(C)C(=O)c12;
InChI	InChI=1S/C8H10N4O2/c1-10-4-9-6-5(10)7(13)12(3)8(14)11(6)2/h4H,1-3H3 RYYVLZVUVIJVGH-UHFFFAOYSA-N;
RTECS	EV6475000
ChEBI	27732
ChemSpider	2424
Toksikologiya
LD50	192 mq/kq
	Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir.

Kofein (1,3,7-trimetil-1H-purin-2,6(3H,7H)-dion) — qəhvə ağacı və ya çay və bu kimi digər bitkilərin tərkibində olan alkaloid. Kimyəvi sintez yolu ilə də alınır.

Müxtəlif içkilərin tərkibinə sinir sisteminə müsbət təsir göstərilməsi məqsədilə kiçik dozalarda qatılır. Böyük miqdarda qəbulu təhlükəlidir. Eyni vaxtda 10 qramdan çox qəbulu ölümlə nəticələnir.

Alınması

Çay yarpaqlarında və qəhvə dənələrində 1-3% purin törəməsi - kofein alkaloidi vardır. Çayın dəmlənməsi və ya qəhvənin hazırlanması zamanı kofein məhlula keçir. Bitkilərdə kofein purin əsasları - adenin və quanindən mürəkkəb reaksiyalar vasitəsilə əmələ gəlir. Sənayedə onu çay istehsalının tullantılarından və sortsuz kofe dənələrindən ayırmaqla yanaşı, həmçinin sintetik yolla alırlar.

Fiziki-kimyəvi xassələri

Kofein C₈H₁₀N₄O₂ acı dada malik qaynar suda və xloroformda yaxşı həll olan ipəkvari kristallara malik rəngsiz maddədir (t_ər=235^oC).

İstifadəsi

Kofein tibdə fiziki yorğunluğu aradan qaldırmaq uçun, narkotiklərlə zəhərlənmədə, müxtəlif ürək xəstəliklərinin müalicəsində, əsəb sistemini oyadan, tənəffüsü və qan dövranını gücləndirən vasitə kimi istifadə edilir. Az miqdarda kofein başağrılarını aradan götürən dərmanların (sitromon, askofen) tərkibinə daxildir. Kofein kola bitkisinin meyvələrində (qozaalarda) də movcuddur. Bu bitki ekstraktlarında məşhur tonuslaşdırıcı koka-kola içkisi hazırlanır. Kofeinin miqdarına görə bir stəkan koka-kola bir fincan çayı tam əvəz edə bilər. Kofeinə qohum olan daha bir neçə maddə movcuddur. Misal üçün, teobromin C₇H₈N₄O₂ kakao və şokoladda movcuddur (0,6%). Hər iki alkaloid insan orqanizminə eyni cür təsir edir: əqli və fiziki iş qabiliyyətini artırır, müvəqqəti yorğunluğu, yuxuluğu aradan qaldırır, ürəyin fəaliyyətini, maddələr mübadiləsini gücləndirir, damarların daralmasına və qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur. Məhz bu səbəbdən hipertoniyaya (qan təzyiqinin qalxmasına) meyilli insanlara çoxlu şokolad və tonuslaşdırıcı içki qəbul etmək məsləhət görülmür.