Favstos Bizand (erm. Փավստոս Բուզանդ, P'avstos Buzand; IV əsr – V əsr) — V əsrdə yaşamış erməni tarixçisi. Favstosun "Tarix" əsəri dörd kitabdan mövcuddur. Bu k

Favstos Buzand
Favstos Buzand
	erm. Փավստոս Բուզանդ
Doğum tarixi	IV əsr
Vəfat tarixi	V əsr
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Favstos Bizand (erm. Փավստոս Բուզանդ, P'avstos Buzand; IV əsr – V əsr) — V əsrdə yaşamış erməni tarixçisi. Favstosun "Tarix" əsəri dörd kitabdan mövcuddur. Bu kitablardan birincisi Kitab 3 ("Başlanğıc"), sonuncusu isə Kitab 6-dır ("Son"). Müasir tarixçilərə görə, bu sıralama əlyazmanın bu günə qədər qorunub saxlanılmış bir nüsxəsi üzərində görülən redaktə işinə görədir. "Tarix" əsəri IV əsr Ermənistanının hərbi, sosial-mədəni və siyasi həyatından hadisələri təsvir edir. Favstos II Arşakın və oğlu Papasın (Pap) hakimiyyətlərini ətraflı əhatə edir və Mamikonyanları Ermənistanın qoruyucuları kimi təsvir edir. Favstosun kimliyi və Buzand referentinin mənası naməlumdur.

Ermənistan tarixi

V əsrin II yarısında Favstos Buzand tərəfindən yazılmış əsərin son tarixə aid olan III-VI kitabları bu günə qədər gəlib çatıb. Əsər 55 ilin (332-387) hadisələrini əhatə edir. Favstos Buzandın kitabı Ermənistanın bütün tarixin yaratmaq sahəsində ilk təcrübədir. O, tarixin iki cəhətini: kübar-siyasi vəkilsə tarixini işıqlandırmışdır.
Favstos Buzandın Qafqaz Albaniyası və albanlar haqqında fikirləri çox qərəzlidir. Məsələn, o yazır ki, Ermənistanla Sasani şahı II Şapur (309-379) arasında 34 illik müharibədən sonra "...hər iki tərəf yorulmuş, məğlub olmuş, əldən düşmüşdü, yəni bu müharibədən bir nəticə hasil olmamış tərəflərdən heç biri qalib gələ bilməmişdi. Favstosun yazdığına görə, onda bir sıra vilayətlər, o cümlədən Qardmanadzor (Girdiman) hakimi, Arsaq və Kaspilər ölkəsi erməni çarlarından ayrılıb Sasani şahının tərəfinə keçdilər. Sonra o göstərirki,erməni sərkərdəsi Muşeq Erməni çarına qarşı çıxanlarla vuruşmağa başladı və bir sıra qanlı vuruşmalardan sonra xeyli torpağı geri ala bilmişdi. "Geri alınmış torpaqlar" sırasında Arsaq, Ut, Sakaşena, Girdman — yəni alban vilayətləri də sadalanır. "Muşeq Kür çayını əvvələr olduğu kimi öz ölkəsi ilə albanlararasında sərhədd etdi. Antik və alban mənbələrinin, eləcə də Ermənistan və Qafqaz Albaniyasının antik və erkən Orta Əsrlər dövrü gerçəkliklərinim tədqiqi bu məlumatların tamamilə əsassız olduğunu sübut edir.
Aydındır ki, Favstosun siyasi qərəzkarlığı dövrlə, onun yaşadığı ölkədəki şəraitlə izah olunur və buna görə də onun məlumatlarına tənqidi baxımdan yanaşmaq lazımdır. M. Abeqyan da Favstos Buzanda məxsus əsərin qeyri-mükəmməl vəprimitiv olduğunu yazmışdır: "Bu tarix rəiyyət ruhunda, xronologiyaya uyğun olmadan yazılmış, özü də həddsiz şişirtmələrlə doludur."