Sosial siyasət — dövlətin və ya ictimai institutların cəmiyyətin sosial həyatının müxtəlif sahələrini tənzimləmək, sosial ədaləti təmin etmək, əhalinin rifahını

Sosial siyasət — dövlətin və ya ictimai institutların cəmiyyətin sosial həyatının müxtəlif sahələrini tənzimləmək, sosial ədaləti təmin etmək, əhalinin rifahını yaxşılaşdırmaq və sosial bərabərliyi qorumaq məqsədi ilə həyata keçirdiyi tədbirlər və strategiyalar sistemi. Sosial siyasət cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin maraqlarını nəzərə alaraq sosial müdafiə, səhiyyə, təhsil, məşğulluq, mənzil təminatı və digər sahələrdə həyata keçirilir.

Vudlon, Merilenddə Sosial Təminat İdarəsi qərargahı

Sosial siyasətin əsas məqsədləri bunlardır:

əhalinin sosial rifah səviyyəsinin yüksəldilməsi
sosial bərabərliyin təmin olunması
ictimai sabitliyin və sosial harmoniyanın qorunması
sosial risklərin (işsizlik, xəstəlik, əlillik, qocalıq və s.) azaldılması
zəif sosial qrupların müdafiəsi

Tarixi

Sosial siyasət anlayışının formalaşması uzun tarixi mərhələlərdən keçmişdir və müxtəlif dövrlərdə ictimai-iqtisadi münasibətlərin inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq fərqli məzmun daşımışdır.

Erkən dövrlər

İlk sosial siyasət elementlərinə qədim dövrlərdə rast gəlinir. Qədim Mesopotamiya, Misir, Yunanıstan və Romada yoxsullara yardım etmək, müharibə əlillərinə və veteranlara dəstək göstərmək kimi tədbirlər mövcud olmuşdur. Xüsusən də Qədim Romada dövlət tərəfindən pulsuz taxıl paylanması və ictimai işlərin təşkili sosial müdafiənin ilkin formaları hesab edilə bilər. Orta əsrlərdə xristian kilsəsi və dini xeyriyyə təşkilatları sosial yardımın əsas təminatçısı rolunu oynamışdır.

Yeni dövr və sənaye inqilabı

XVII–XVIII əsrlərdə Avropada dövlətin sosial sahələrə müdaxiləsi zəif idi, əsas yük dini qurumların və xeyriyyəçilərin üzərinə düşürdü. Lakin sənaye inqilabından sonra (XVIII–XIX əsrlər) yeni sosial problemlər ortaya çıxdı:

kənddən şəhərə köçün sürətlənməsi
fəhlə sinfinin yaranması
ağır əmək şəraiti və uzun iş saatları
uşaq əməyinin geniş yayılması

Bu dövrdə dövlətin sosial məsuliyyətini artırmaq zərurəti yarandı. 1834-cü ildə İngiltərədə qəbul edilən Yeni Yoxsullar Qanunu (ing. Poor Law Amendment Act) dövlətin yoxsullara münasibətini dəyişdi və sosial siyasətin müasir elementlərinin əsasını qoydu.

XIX əsr və Bismark islahatları

XIX əsrin sonu sosial siyasətin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Almaniyanın kansleri Otto fon Bismark 1880-ci illərdə dünyanın ilk dövlət sosial təminat sistemini yaratdı. Onun təşəbbüsü ilə aşağıdakı islahatlar həyata keçirildi:

1883-cü ildə icbari tibbi sığorta
1884-cü ildə istehsalatda bədbəxt hadisələrdən sığorta
1889-cu ildə yaşlılıq və əlillik pensiyaları

Bu islahatlar dövlətin sosial siyasətdə aktiv rolunun başlanğıcını qoydu və digər Avropa ölkələri üçün nümunəyə çevrildi.

XX əsrdə rifah dövləti

XX əsrin birinci yarısında birinci və ikinci dünya müharibələri böyük sosial-iqtisadi itkilərə səbəb oldu. Müharibədən sonrakı dövrdə sosial siyasət daha da gücləndi və "rifah dövləti" (ing. Welfare state) anlayışı formalaşdı. 1942-ci ildə Britaniyada Beveridc hesabatı dərc olundu və bu, universal sosial təminatın əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Qərbi Avropada, Skandinaviya ölkələrində və Şimali Amerikada geniş sosial təminat sistemləri quruldu. Təhsil, səhiyyə və pensiya təminatı dövlətin əsas funksiyalarından birinə çevrildi. Bu modelin əsas məqsədi hər bir vətəndaşa minimum rifah səviyyəsini təmin etmək idi.

XXI əsrdə sosial siyasət

Müasir dövrdə sosial siyasət qlobal dəyişikliklərə uyğun olaraq transformasiya olunur. Qloballaşma, texnoloji inkişaf, əmək bazarının dəyişməsi və demoqrafik problemlər (əhalinin qocalması, miqrasiya axınları) sosial siyasətin prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirir. XXI əsrdə sosial siyasətdə əsas istiqamətlər bunlardır:

rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi (e-sosial xidmətlər)
gender bərabərliyinin təşviqi
inklüziv təhsil və əmək bazarının inkişafı
ekoloji və sosial məsuliyyətin artırılması
sosial xidmətlərin özəlləşdirilməsi və dövlət-özəl tərəfdaşlığının genişlənməsi

Sosial siyasət modelləri

Müxtəlif ölkələrdə sosial siyasət fərqli modellər əsasında qurulur:

Liberal model — əsasən bazar mexanizmlərinə üstünlük verilir, dövlətin müdaxiləsi minimum səviyyədədir (məsələn, ABŞ, Böyük Britaniya);
Korporativ model — dövlət və sosial tərəfdaşların (işəgötürənlər, həmkarlar ittifaqları) birgə fəaliyyəti ilə həyata keçirilir (məsələn, Almaniya, Fransa);
Sosial-demokratik model — dövlətin geniş sosial təminat və xidmətlər təqdim etməsi ilə səciyyələnir (məsələn, İsveç, Norveç, Finlandiya).

Azərbaycanda sosial siyasət

Azərbaycan Respublikasında sosial siyasət Konstitusiya və müvafiq qanunvericilik aktlarına əsaslanır. Dövlət məşğulluq proqramları, sosial müavinətlər, pensiya islahatları, təhsil və səhiyyə sahəsində islahatlarla əhalinin sosial rifahını yüksəltməyə çalışır. Xüsusilə aztəminatlı ailələrin sosial müdafiəsi, gənclərin məşğulluğu, qaçqın və məcburi köçkünlərin təminatı sosial siyasətin əsas prioritetlərindəndir.

Həmçinin bax

Rifah dövləti
Sosial müdafiə
Sosial təminat
İqtisadi siyasət

Ədəbiyyat

Social Policy & Administration
Richard Titmuss (1951) Problems of social policy. HM Stationery Office. ISBN 9780527357665
Dean, H. (2006). Social Policy. Cambridge: Polity Press. ISBN 978-0-7456-3434-0.
Esping-Andersen, G. (1990) The three worlds of welfare capitalism. Princeton: Princeton University Press.
Ferragina, Emanuele and Martin Seeleib-Kaiser, "Welfare Regime Debate: Past, Present, Futures?" Policy & Politics: 39 (2011): 4: 583–611.