Sianid turşusu (hidrogen sianid və ya HCN), rəngsiz, kəskin qoxulu və çox zəhərli bir kimyəvi birləşmədir. Sianid turşusu həm qaz, həm də maye halda mövcuddur.

Sianid turşusu
Sianid turşusu
Ümumi
Sistematik adı	Hidrogen sianid
Qısaldılmış adı	HCN
Ənənəvi adı	Sianid turşusu
Kimyəvi formulu	HCN
Empirik formulu	HCN
Fiziki xassələri
Nisbi mol. kütl.	27.03 g/mol а. k. v.
Aqreqat halı	Maye və ya qaz
Sıxlıq	0.687 g/cm³ (maye) q/sm³
Dinamik özüllülük	0,201 puazeyl
Termik xüsusiyyətlər
Ərimə nöqtəsi	-13.4 °C (8.1 °F) °C
Qaynama nöqtəsi	26 °C (79 °F) °C
Partlama həddi	5,6 % (V/V)
Buxarın təzyiqi	100 kPa (26.7 °C-də) atm
Kimyəvi xassələri
Turşunun dissosasiya sabiti	9,21
Suda həllolma	Suda həll olur q/100 ml
Optik xüsusiyyətlər
Sındırma əmsalı	1,2675
Təsnifatı
CAS-da qeyd. nöm.	74-90-8
PubChem	768
EINECS-də qeyd. nöm.	200-821-6
SMILES	C#N;
InChI	InChI=1S/CHN/c1-2/h1H LELOWRISYMNNSU-UHFFFAOYSA-N;
RTECS	MW6825000
ChEBI	18407
BMT nömrəsi	1051
ChemSpider	748, 19951400
Toksikologiya
Zəhərliliyi	Çox zəhərlidir
	Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir.

Sianid turşusu (hidrogen sianid və ya HCN), rəngsiz, kəskin qoxulu və çox zəhərli bir kimyəvi birləşmədir. Sianid turşusu həm qaz, həm də maye halda mövcuddur. Kimya sənayesində müxtəlif tətbiqləri var, lakin onun zəhərliliyi səbəbindən ciddi təhlükəsizlik tədbirləri tələb olunur.

Tarixçə

Sianid turşusu ilk dəfə 1782-ci ildə Carl Wilhelm Scheele tərəfindən kəşf edilmişdir. 19-cu əsrin əvvəllərində isə sianid turşusu sənaye miqyasında istehsal olunmağa başlandı. Sianid birləşmələri tarix boyunca müxtəlif sahələrdə, o cümlədən metallurgiya, pestisidlər və plastik istehsalında istifadə edilmişdir.

Kimyəvi Xüsusiyyətləri

Sianid turşusunun kimyəvi formulu HCN-dir. Onun molekulyar kütləsi 27.03 q/mol-dur. Sianid turşusu suda asanlıqla həll olur və zəhərli hidrosiyanid qazı əmələ gətirir. Bu birləşmə yüksək buxarlanma təzyiqinə malikdir və asanlıqla buxarlanır.

Sintez və Reaksiyalar

Sintez Metodları

Sianid turşusu sənaye miqyasında müxtəlif üsullarla sintez olunur. Ən geniş yayılmış üsullardan biri ammonyakın metan və hava ilə reaksiyasıdır: 2 CH₄ + 2 NH₃ + 3 O₂ → 2 HCN + 6 H₂O Bu reaksiya yüksək temperaturda katalizatorların iştirakı ilə həyata keçirilir.

Reaksiyalar

Sianid turşusu güclü turşu olduğundan, müxtəlif metallar və metallik birləşmələrlə reaksiya verərək sianid duzları əmələ gətirir. O, həmçinin müxtəlif orqanik reaksiyalarda iştirak edir və müxtəlif sənaye proseslərində istifadə olunur.

Tətbiqlər

Metallurgiya

Sianid turşusu qızıl və gümüş mədənçiliyində istifadə olunur. O, metalları çözərək onların ekstraksiyasını asanlaşdırır. Sianidlə qızılın çıxarılması prosesi sianidli lixiav kimi tanınır.

Pestisidlər

Sianid turşusu və onun duzları pestisidlərin tərkibində zərərvericilərlə mübarizə üçün istifadə olunur. Onun güclü zəhərli xüsusiyyətləri zərərvericilərin məhv edilməsini təmin edir.

Kimya Sənayesi

Sianid turşusu müxtəlif kimyəvi məhsulların, o cümlədən plastiklər, yapışqanlar və boyaların istehsalında istifadə olunur. Onun reaktivliyi və müxtəlif reaksiyalarda iştirakı kimya sənayesində əhəmiyyətli rol oynayır.

Təhlükəsizlik və Sağlamlıq

Sianid turşusu çox zəhərlidir və onunla təmas insan həyatı üçün təhlükəli ola bilər. İnhalyasiya, udma və dəri ilə təmas ciddi zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Sianid zəhərlənməsinin əlamətləri arasında başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, tənəffüs çətinlikləri və ölüm yer alır. Ona görə də, sianid turşusu ilə işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri görülməlidir.