Talamus və ya görmə qabarı — (latınca "thalamus", qədim yunanca "θάλαμος" — "kamera, otaq, bir yuvası") — insanlar da daxil olmaqla, ara beyninin talam bölgəsinin yuxarı hissəsindəki böyük bir həcmdə boz maddədir. İlk dəfə qədim yunan həkimi və anatomist Qalen tərəfindən təsvir edilmişdir. Talamus — interhemisferik düzəldən iki simmetrik yarımdan ibarət olan birləşdirilmiş quruluşdur. Talamus böyük beynin dərinliyində, xüsusən də, qabığında yerləşir. Talamusun altında orta beynin quruluşları yerləşir. Talamusun hər iki yarısının medial səthi eyni anda beynin üçüncü qarınqırının yuxarı yan divarıdır.

Talamus bir neçə mühüm fizioloji funksiyalar yerinə yetirir. O sensor və motor məlumatlarını duyğulardan (qoxu hissi məlumatından başqa) məməlilərin serebral korteksinin müvafiq sahələrinə və ya aşağı kordaların beyninin örtüyünə ötürülməsinə cavabdehdir. Talamus şüurun səviyyəsini, yuxu proseslərini və uyanıklığı tənzimləməkdə, diqqətin konsentrasiyasında mühüm rol oynayır. Talamus rüşeymin aralıq beyninin embrional inkişafının əsas törəmələrindən biridir. Bu fakt ilk dəfə 1893-cü ildə isveç anatomu, embriologiya qurucusu Vilheym Gis tərəfindən təsis edilmişdir. Əvvəllər talamus beyin strukturu sayılırdı, xordal üçün xarakterikdir. Daha əvvəl mövcudluğu yalnız onurğalılarda tanınmışdı. Alimlər düşünürdülər ki, talamus əsasən onurğasızlarda, hətta artropodlarda da yoxdur. Lakin, 2013-cü ildə, mərkəzi sinir nodunda və ya artropodların beynində talamusa homoloq xordaların beynində olan bir struktur — "yan köməkçi hissəciklər" aşkar olunub. Bu strukturlar həm embrion inkişaf proseslərində, həm də gen ifadəsinin nümunələrində, eləcə də beynin anatomik yerində oxşarlıq göstərdi.

Arxa plan

Talamus həm sinir sisteminin, həm də limbik sistemin bir hissəsidir. Bədənin əsas sistemlərindən biri olan sinir sistemi, əsasən beyindən bədənin müxtəlif hissələrinə mesajlar ötürən bir şəbəkədir. O, həmçinin düşüncə, öyrənmə, yaddaş və bədəndəki bütün digər zehni fəaliyyətlər üçün mərkəzi mərkəz rolunu oynayır. Bir sözlə, sinir sistemi insanın daxili və xarici mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir. Sinir sistemi iki alt sistemə bölünür: mərkəzi sinir sistemi (MSS) və periferik sinir sistemi (PNS). MSS beyin və onurğa beynindən ibarətdir. Onurğa beyni beyin və PNS arasında məlumat ötürür. Beyin onurğa beyni vasitəsilə aldığı məlumatları şərh edir və əmrləri bədənin müxtəlif hissələrinə ötürür. Talamus MSS-in vacib bir komponentidir. Digər tərəfdən, PNS onurğa beynindən bədənə yayılan müxtəlif sinirlərdən və qanqliyalardan (sinir hüceyrələrinin kiçik düyünləri) ibarətdir. Bu sensor reseptorlar daxili və xarici stimulları qəbul edir və bu sensor girişi sinir impulsları kimi tanınan elektrik siqnallarına çevirir; Bu siqnallar daha sonra beyinə ötürülür. Beyində sinir impulsları hissləri tetiklemek, düşüncələr yaratmaq və ya yaddaşa töhfə vermək üçün şərh olunur. Daha sonra beyin öz siqnallarını ötürərək periferik sinir sistemindən alınan məlumatlara cavab verir və bədənin müxtəlif hissələrinə nə etməli olduqlarını bildirir.

Funksiyası

Müxtəlif subkortikal sahələr və beyin qabığı arasında məlumat ötürən bir ötürücü stansiya kimi fəaliyyət göstərir. Qoxudan başqa bütün hisslər müvafiq birincil korteksə çatmazdan əvvəl talamusdakı müvafiq nüvələrindən keçir. Məsələn, görmə hissi baxımından, retinanın stimulları talamusdakı lateral genikulyar nüvəyə çatır və oradan oksipital lobda yerləşən görmə korteksinə ötürülür. Sensor məlumatlarını ötürməklə yanaşı, talamus onu da emal edir və beyin qabığından güclü siqnal alır.

Talamus yuxu-oyanma dövrünün tənzimlənməsində rol oynayır. Onun kortekslə qarşılıqlı əlaqələri olduqca güclüdür. Talamus-kortiko-talamus dövrələri adlanan bu əlaqələr şüurun inkişafında fəaliyyət göstərə bilər. Talamus diqqət və ayıqlıqda mühüm rol oynayır. Talamusun zədələnməsi daimi komaya səbəb ola bilər. Talamus bazal qanqliyalardan və beyincikdən kortikal motor sahələrinə siqnalların ötürülməsində əsas rol oynaya bilər .

Talamus müəyyən növ məlumatları emal etmək üçün funksional ixtisaslaşmalara malik bir neçə nüvəyə bölünür. Buna görə də sensor məlumatları talamusa gedir. Oradan sensor məlumatlarını emal etmək üçün uyğunlaşdırılmış nüvəyə yönəldilir. Daha sonra həmin nüvədən məlumat korteksdəki müvafiq sahəyə göndərilir. Məsələn, retinanın vizual məlumatlarının son təyinat yeri vizual emal mərkəzi olan vizual qabıqdır. Oraya çatmazdan əvvəl siqnallar talamusun yan nüvəsinə gedir.

Deyilir ki, qoxu siqnalları talamusa getmir, lakin bu səhv məlumatdır. Burundan gələn qoxu siqnalları beyin qabığına iki yolla çatır. Bunlardan biri talamusdan keçir, digəri keçmir. Qoxu siqnalları talamusu keçərək korteksə çata bilər, amma qəti şəkildə deyə bilmərik ki, bu baş vermir. Talamus beyində mərkəzi mərkəz kimi fəaliyyət göstərir və sensor siqnalları müvafiq bölgələrə paylayır. Hazırkı tədqiqatlar bundan daha çox şey təklif edir. Talamusa gələn məlumat son təyinat yerlərinə göndərilməzdən əvvəl burada emal olunur. Siqnalların emalı nəticəsində əldə edilən məlumat geribildirim sistemində istifadə olunur. Talamus və beyin qabığı daim məlumat mübadiləsi aparır .