Tulon (fr. Toulon) — Aralıq dənizinin Lacivərd sahilində, Faron dağının ətəyində şəhər və kommuna. Fransanın cənub-şərqində Provans-Alp-Kot-d'Azür bölgəsində, V

Tulon
Tulon
	Toulon
Bayraq[d]	Gerb
	43°07′30″ şm. e. 5°55′50″ ş. u.HGYO
Ölkə	Fransa;
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi	42,84 km²;
Mərkəzin hündürlüyü	1 m, 0 m, 589 m, 126 m
Saat qurşağı	UTC+01:00; UTC+02:00;
Əhalisi
Əhalisi	179.116 nəf. (2023);
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi	83000, 83100, 83200
Nəqliyyat kodu	83
Digər
	toulon.fr
	Tulon
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Tulon (fr. Toulon) — Aralıq dənizinin Lacivərd sahilində, Faron dağının ətəyində şəhər və kommuna. Fransanın cənub-şərqində Provans-Alp-Kot-d'Azür bölgəsində, Var departamentində kommuna. Şəhər Var departamentinin prefekturasıdır (inzibati mərkəz), Tulon rayonu və dörd kantondan ibarətdir: Tulon-1, Tulon-2, Tulon-3, Tulon-4.

Tulon limanı Fransanın ən mühüm və böyük hərbi dəniz bazasına ev sahibliyi edir.

Kommunanın sahəsi 42,84 km², əhalisi 167,816 nəfərdir (2006). Əhalinin artımının sabit həddi: 164,899 nəfərdir (2012). Şəhərdə əhalinin sıxlığı 3849,0 nəfər / km² təşkil edir.

Tarixi

Tulonun əsası burada bənövşəyi boyalar hasil edən finikiyalılar tərəfindən qoyulub. Merovinqlər dövründə Tulon yepiskopun oturduğu mərkəz idi. İlk yerli yepiskop Müqqədəs Qonorat olub. 889-cu ildə Toulon ərəblər tərəfindən dağıdıldı. Lakin Arllı Qraf I Villiam onu yenidən bərpa etdi. 1032-ci ildən Tulon Provans qrafları tərəfindən idarə olunmağa başladı. 1178-ci, 1196-cı və 1211-ci illərdə Tulon ərəblər tərəfindən yağmalandı.

1348-ci ildə Tulonda yaşayan yəhudiləri qəsdən quyuları və çayları zəhərləməkdə və Qara ölümü yaymaqda ittiham edərək yəhudi talanları təşkil olundu. Bir gecədə 40-a yaxın yəhudinin öldürüldüyü genişmiqyaslı poqrom baş verdi.

Tulonun mənzərəsi, 1755-ci il Klod Jozefin şəkli

Provensın Fransaya ilhaqından sonra Kral VIII Karl Tulon limanının təbii məziyyətlərindən xəbər tutaraq burda böyük limanın tikintisinə başladı. Lakin bu plan Aralıq dənizinin bu hissəsində dəniz ticarətində inhisarlarını itirməkdən qorxan genuyalılar tərəfindən puça çıxarıldı. 1514-cü ildə Tulonda İtaliya müharibələri üçün potensial plasdarm görən XII Lüdovik tərəfindən tikinti bərpa edildi. Tulonun inkişafına onun verdiyi töhfəni xatırladan: körfəzdə qayalıq üzərində yüksələn Kral Qülləsidir (1514–24). Tikinti başa çatdıqdan dərhal sonra Kral III Burbon tərəfindən Qüllə şəhər komendantından 500 ekuya satın alındı. 1536-cı ildə imperator V Karl Tulona səfər etdi. Nitsanın birgə mühasirəsindən bir neçə il sonra Kral I Fransisk Tulon körfəzində Xeyrəddin Barbarossanın gəmilərinə və bərbər dəniz quldurlarına qışlamağa icazə verdi. Bu zaman yerli kafedral kilsə müsəlman ayinlərinin həyata keçirilməsi üçün istifadə olunurdu.

1599-cu ildə IV Henrix Tulonda limanın tikintisini bərpa etdi. Sonra onun liman imkanları Kardinal Rişelye tərəfindən yaxşılaşdırıldı və genişləndirildi. Jan Batist Kolber də həmçinin Aralıq dənizində Fransanın üstünlüyünü təmin etmək üçün Tulonun əhəmiyyətini anlayırdı. Bu səbəbdən onun rəhbərliyi altında marşal Sebastyan Vaubanın özünün rəhbərlik etdiyi şəhərdə böyük tikinti və istehkam işləri aparılırdı. Şəhər o qədər möhkəmlənmişdi ki, İspaniya mirası uğrunda müharibə zamanı, 1707-ci ildə Savoy Şahzadəsi Yevgeninin Tulonun mühasirəsi zamanı şəhər təslim olmadı. 1793-cü ildə Napoleon Bonapartın karyerası Tulonda kral üsyanının yatırılması ilə başladı.

Bütün XIX əsrdə Fransa müstəmləkə imperiyasını genişləndirmək üçün Tulondan istehkam kimi istifadə etdi. Məhz buradan Fransa bayrağı altında təşkil olunan bütün dəniz ekspedisiyaları yola düşürdü. Fransanın Əlcəzairi işğal etməsi, məhz Tulon vasitəsilə oldu.

Parisə ezam olunmazdan əvvəl Tulonu idarə edən baron Jorj Ejen Osman çoxmərtəbəli binalarla geniş mənzərəli bulvarlar salaraq yuxarı şəhərin görkəmini dəyişdirdi. Onun dövründə Tulon Fransada ikinci ən böyük opera teatrı və ictimai bağlarla bəzədildi. Bu bağlar hazırda Tulonda olmuş və 1934-cü ildə Marseldə öldürülmüş Yuqoslaviya kralı I Aleksandrın adını daşıyırlar.

1893-cü ildə Fransa-Rusiya ittifaqı bağlanarkən, vitse-admiral Fyodor Avelanın komandanlığı altında rus eskadronunun gəlişi münasibətilə Tulonda xalq nümayişləri keçirildi.

25 sentyabr 1911-ci ildə burada XX əsrin ən böyük dəniz fəlakətlərindən biri baş verdi. Tulonda hərbi bazada olan Fransa eskadronunun Liberte döyüş gəmisinin kayutlarının birində güclü partlayış baş verdi. Partlayışda 184 nəfər yaralanıb, 210 nəfər isə həlak oldu.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı, 27 noyabr 1942-ci ildə Fransa donanmasının böyük hissəsi Tulon limanında batırıldı. Fransanın işğalı əsnasında donanmanın nasistlərin əlinə keçməməsi üçün ümumilikdə 77 gəmi partladıldı.

Əhalisi

Kommunada əhalinin sayı 2011-ci ildə — 163 974 nəfər təşkil edib. 2012-ci ildə isə əhali sayı — 164 899 nəfər olub. Əhali sayının dinamikası:

Tarixi əhali

İl	Əh.	±% i.a.
1793	19.000	—
1800	22.000	+2.12%
1806	28.170	+4.21%
1821	30.798	+0.60%
1831	33.885	+0.96%
1836	35.322	+0.83%
1841	45.449	+5.17%
1846	62.941	+6.73%
1851	69.474	+1.99%
1856	83.705	+3.80%
1861	84.601	+0.21%
1866	77.126	−1.83%
1872	74.800	−0.51%
1876	70.509	−1.47%
1881	70.103	−0.12%
1886	70.122	+0.01%
1891	77.747	+2.09%
1896	95.276	+4.15%

İl	Əh.	±% i.a.
1901	101.602	+1.29%
1906	103.549	+0.38%
1911	104.582	+0.20%
1921	106.331	+0.17%
1926	115.120	+1.60%
1931	133.263	+2.97%
1936	150.310	+2.44%
1946	125.742	−1.77%
1954	141.117	+1.45%
1962	161.786	+1.72%
1968	174.746	+1.29%
1975	181.801	+0.57%
1982	179.423	−0.19%
1990	167.619	−0.85%
1999	160.639	−0.47%
2007	166.537	+0.45%
2012	164.899	−0.20%
2017	171.953	+0.84%

Mənbə: EHESS və INSEE (1968–2017)

İqtisadiyyat

2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 102 475 nəfərdən (15 yaşdan 64 yaşa qədər) 70 718 nəfəri iqtisadi fəal əhalini təşkil edib. 31757 nəfər isə qeyri-fəal olub (fəaliyyət səviyyəsi 69,0%, 1999-cu ildə — 65,3%). 70718 nəfər fəal əmək qabiliyyətli sakindən 59659 nəfəri məşğul (31605 nəfər kişi və 28054 nəfər qadın), 11059 nəfər işsiz (5348 nəfər kişi və 5711 nəfər qadın) təşkil edib. 31 757 nəfər əmək qabiliyyətli qeyri-fəal vətəndaşlardan 10 178 nəfəri şagird və ya tələbə, 8 483 nəfəri pensiyaçı, 13 096 nəfəri isə digər səbəblərdən fəaliyyətsiz olub. 2010-cu il ərzində kommunada 167522,0 nəfər əhalisi olan 78933 vergi tutulan təsərrüfat var idi. Eyni zamanda, orta gəlir vergi ödəyicisinə 16 min 987 avro təşkil edib.

Görməli yerləri və fotoqalereya

Tulon İkinci Dünya müharibəsi zamanı ciddi ziyan gördü. Lakin şəhərin əsas görməli yerləri — XIV Lüdovik dövründəki piyada yolları, dar küçələri, kiçik meydanları və çoxsaylı fəvvarələri toxunulmaz qalmışdı. Şəhərin bu hissəsindəki əsas görməli abidə XI əsrdə təməli qoyulan, lakin inşası "Günəş Kralı" dövründə tamamlanan Tulon Katedralıdır. Napoleon dövründən bəri isə şəhərdə Milli Dəniz Muzeyi fəaliyyət göstərir. Faron dağında İkinci Dünya müharibəsinin hərbi texnikasının ekspozisiyası və 15 avqust 1944-cü ildə Provansda Müttəfiqlərin desantlarının çıxdığı yerdə muzey mövcuddur.

Tulonun görməli yerləri
Tulon kafedral kilsəsi (XI əsr)
Kral qəsrinin xarabalıqları (XVI əsr)
Opera binasının yanında tikili
Tulon operası binası
Tulon vağzalı
Şəhərdə fontan
Azadlıq sarayı
Şəhər limanı
Tulon şəhəri və Faron dağına mənzərə
Tulon universitetinin yataqxanası

Ədəbiyyat

Octave Teissier, Histoire des divers agrandissements et des fortifications de la ville de Toulon, 1874
Gustave Lambert, Histoire de Toulon, 1886–1892
Maurice Arreckx, Vivre sa ville, 1982 ; Toulon ma passion, 1985
Jean-Pierre Thiolletq (İjon-Piser Sullyet), Le Chevallier à découvert, 1998
Michel Vergé-Franceschi, Toulon – Port Royal (1481–1789). Tallandier: Paris, 2002.
Aldo Bastié, Histoire de la Provence, Editions Ouest-France, 2001.
Cyrille Roumagnac, L'Arsenal de Toulon et la Royale, Editions Alan Sutton, 2001
En:Jean-Pierre Thiollet, Le Chevallier à découvert, Paris, Laurens, 1998
en:Maurice Arreckx, Vivre sa ville, Paris, La Table ronde, 1982; Toulon, ma passion, 1985