Rast – Azərbaycan musiqisində 1) yeddi ladlarından (məqamlarından) biri, 2) əsas Azərbaycan muğam dəstgahlarından biri. Bütün müsəlman ölkələrində mövcuddur.

Rast – Azərbaycan musiqisində 1) yeddi ladlarından (məqamlarından) biri, 2) əsas Azərbaycan muğam dəstgahlarından biri. Bütün müsəlman ölkələrində mövcuddur.

Etimologiya

"Rast" sözü farsca "düz, dürüst, müstəqim, düzgün" deməkdir.

Tarixçə

Orta əsr musiqi elmində Rast ən birinci və bütün digər muğamların əsası sayılır. Musiqişünaslar Rastı "muğamların anası" adlandırmışlar. Rast Yaxın Şərq xalqlarının şifahi – peşəkar musiqisində 12 əsas muğamdan biridir. Baxmayaraq ki, 12 klassik muğamdan bəziləri şöbə halına keçmiş, bəziləri isə kiçik həcmli muğam əhəmiyyətini kəsb etmişdir, qədim zamanlardan 12 muğamdan Rast öz əvvəlki mahiyyətini bu günədək qoruyub saxlamışdır.

Üzeyir Hacıbəyov "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" kitabında muğamların dəyişikliyə uğradığını söyləyir. O, Rastı "indiyədək zamanın və hadisələrin sarsdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam" adlandırmışdır. Bakı, Şamaxı, Şuşanın özünəməxsus "muğam məktəbləri"ndə Rast dəstəgahının şöbə və guşələrinin həm say, həm də ardıcıllıq etibarilə müqayisə nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, əgər Bakı musiqi məclisində Rast dəstgahı 15, Şuşa məclisində 18, Şamaxıda 21-ə çatır:

Rast ailəsinə bir sıra muğamlar aiddir. "Mahur–Hindi", "Orta Mahur", "Bayatı–Qacar", "Dügah" dəstgahları məhz Rastın variantlarıdır. Bu muğamlar öz quruluşu və musiqi məzmunu baxımından bir-birinə çox uyğundur.

Rast muğam dəstgahı kimi

Yaxın Şərq xalqları klassik musiqisinin 12 muğamından biri. “Qədim musiqişünaslar rastı muğamların anası adlandırmışlar. Rast muğamı nəinki öz adını və kökünün səsdüzümünü, hətta öz tonikasının (mayəsinin) ucalığını belə zəmanəmizə qədər mühafizə edib saxlaya bilmişdir.”

Rast Azərbaycan musiqisində

Azərbaycan musiqisində: novruz-rəvəndə, rast, üşşaq, hüseyni, vilayəti (bəzən dilkeş), xocəstə, xavəran, əraq, pəncgah, rak, əmiri və məsihi şöbələrindən ibarət dəstgah.

Muğam şöbələri arasında ifa olunan rənglər də əsas muğamın adını daşıyır.

Bakı musiqi məclislərində “Rast” dəstgahı 15, Şuşa muğam məclisində 18 şöbə və guşədən ibarətdirsə, Şamaxı məclisində isə şöbə və guşələrin sayı 21 olmuşdur. Həmin bu üç muğam məclisində oxunan “Rast” dəstgahının sayı və ardıcıllığı aşağıdakı cədvəldə verilir :

Bakı (Abşeron)	Şuşa (Qarabağ)	Şamaxı (Şirvan)
1. Mayeyi Rast	1. Rast	1. Rast
2. Novruzi rəvəndə	2. Pəncgah	2. Üşşaq
3. Rast	3. Vilayəti	3. Mücrü
4. Üşşaq	4. Mənsuriyyə	4. Hüseyni
5. Hüseyni	5. Zəminxarə	5. Vilayəti
6. Vilayəti	6. Rak-hindi	6. Siyahi-ləşgər
7. Xocəstə	7. Azərbaycan	7. Məsihi
8. Xavəran	8. Əraq	8. Dəhri
9. Əraq	9. Bayatı-Türk	9. Xocəstə
10. Pəncgah	10. Bayatı-Qacar	10. Şikəsteyi-Fars
11. Rak	11. Mavəraənnəhr	11. Rak-hindi
12. Xavəran	12. Balu-Kəbutər	12. Rak-Xosrovani
13. Əmiri	13. Hicaz	13. Saqinamə
14. Məsihi	14. Şahnaz	14. Əraq
15. Rast	15. Əşiran	15. Təsnif-Qərai
	16. Zəngi-Şötər	16. Məsnəvi
	17. Kərkuki	17. Zəngi-Şötər
	18. Rast	18. Nəğməyi-Hindi
		19. Mənəvi
		20. Kabili
		21. Rast

Rast muğamı əsasında bəstələr

Ə.Quliyevin rəhbərliyi ilə xalq çalğı alətləri orkestri - Əraq rəngi
Muğam Teatrının solistləri - Rast rəngi

Rast İran musiqisində

İran musiqisində "Rast-pəncgah" kimi bilinir: zəngulə, pərvanə nəğmə, ruh-əfza, Xosrovani, pəncgah, süpehr, üşşaq, Şiraz, bayatı-əcəm, mübərriqə, qərəcə, bəhr-nur və əlavə olaraq Əbül-çəp, Leyli və Məcnun, ravəndi, novruz-ha, nəfir, fərəng, əraq şöbə və guşələrindən ibarət dəstgah.

Rast muğamı Türkiyə musiqisində

13 əsas (basit) makamdan biridir.

Rast muğamı Özbək və Tacik musiqisində

Şeşməqama daxil olan altı əsas muğamlardan biridir .

Rast musiqi ladı (məqamı) kimi

Quruluşu: 1-1- 1/2 ton formullu üç tetraxordun qovuşuq üsulla (x.1 - intervalı məsafəsində) birləşməsindən ibarətdir; səssırası 10 pilləlidir, IV pillə mayə (tonika) pilləsidir. Məqamın səssırasının IV, VI, VII, VIII pillələri istinad-dayaq pilləsi kimi “Rast” muğamının şöbələrinin əsasını təşkil edir; bu məqamda qurulan musiqi nümunələri – xalq mahnıları, rəqsləri, aşıq havaları həmin pillələrə əsaslanır.

Rast ladında bəstələr

Xalq mahnıları

Aman nənə
Mən gedirəm Zəngilana
Çal, oyna

Bəstəkar mahnıları

"Arşın mal alan" operettasından Əsgərin mahnısı "Arşın mal alan", qızların xoru "Arşın malçı, mal göstər", Cahan xalanın mahnısı “Çadramı sallam başıma”
"O olmasın, bu olsun" operettasında Rüstəm bəylə Meşədi-İbadın dueti

Rəqslər

Brilliant
Əsgəranı
Cücələrim (musiqi: Qəmbər Hüseynli, sözləri: Tofiq Mütəllibov)

Qaynaq

"Əfrasiyab Bədəlbəylinin "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Rast". 13 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 14 iyul 2013.
"Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları - Tarixi məlumat". 25 mart 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
"Muğam Ensiklopediyası - Rəng". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
Ramiz Zöhrabov. Muğam. Bakı: "Azərnəşr", 1991, səh 104.
"Zakir Mirzəyev. Rast muğamı (muğam fənni üzrə metodik vəsait). Bakı, 2010" (PDF). 17 iyun 2022 tarixində (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyun 2013.
"Muğam Ensiklopediyası - Rast-Pəncgah". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
Turkish Music Portal - Turkish Music Dictionary^{[ölü keçid]}
. 18 aprel 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2013.
. 9 may 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2013.
"Muğam Ensiklopediyası - Şeşmakom (Şeşməqam)". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 14 iyul 2013.
UNESCO - Shashmaqom music
"Muğam Ensiklopediyası - Rast". 21 yanvar 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
"Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisi əsasları. - Didaktik material. Rast". 23 yanvar 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
"Эльнара Дадашева. Некоторые особенности мелодических отклонений в азербайджанских народных танцах. Международный музыкальный культурологический журнал "Harmony"". 29 iyul 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.
Əfrasiyab Bədəlbəyli - Muğamlar 2021-06-19 at the Wayback Machine. “Azərbaycan pioneri”, 21, 24 fevral 1961.

Həmçinin bax

Azərbaycan musiqisi
Muğam
Zərbi muğamlar

[1] "Əfrasiyab Bədəlbəylinin "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Rast". 13 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 14 iyul 2013.

[2] "Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları - Tarixi məlumat". 25 mart 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[3] "Muğam Ensiklopediyası - Rəng". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[4] Ramiz Zöhrabov. Muğam. Bakı: "Azərnəşr", 1991, səh 104.

[5] "Zakir Mirzəyev. Rast muğamı (muğam fənni üzrə metodik vəsait). Bakı, 2010" (PDF). 17 iyun 2022 tarixində (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyun 2013.

[6] "Muğam Ensiklopediyası - Rast-Pəncgah". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[7] Turkish Music Portal - Turkish Music Dictionary^{[ölü keçid]}

[8] . 18 aprel 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[9] . 9 may 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[10] "Muğam Ensiklopediyası - Şeşmakom (Şeşməqam)". 24 iyun 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 14 iyul 2013.

[11] UNESCO - Shashmaqom music

[12] "Muğam Ensiklopediyası - Rast". 21 yanvar 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[13] "Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisi əsasları. - Didaktik material. Rast". 23 yanvar 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[14] "Эльнара Дадашева. Некоторые особенности мелодических отклонений в азербайджанских народных танцах. Международный музыкальный культурологический журнал "Harmony"". 29 iyul 2021 tarixində . İstifadə tarixi: 11 may 2013.

[15] Əfrasiyab Bədəlbəyli - Muğamlar 2021-06-19 at the Wayback Machine. “Azərbaycan pioneri”, 21, 24 fevral 1961.