Oksid — Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət olan mürəkkəb maddələrə oksidlər deyilir. Oksidlərdə oksigenin oksidləşmə dərəcəsi "–2" olur. Yalnız Fe3O4 də

Oksid — Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət olan mürəkkəb maddələrə oksidlər deyilir. Oksidlərdə oksigenin oksidləşmə dərəcəsi "–2" olur. Yalnız Fe3O4 dəmirin qarışıq oksidində 8/3 valentlik göstərir ancaq başqa element atomları ilə birləşərkən. Məsələn: Na — O – Na. Oksigen atomlarının öz aralarında rabitə yaratdığı iki elementli mürəkkəb maddələr peroksidlər adlanır. Peroksidlərdə oksigenin oksidləşmə dərəcəsi "-1" olur. Məsələn: Na — O — O — Na — natrium peroksid; H — O — O — H — hidrogen peroksid. NaO₂, KO₂ superoksidləri və OF₂ — birləşməsi oksid deyil. Hazırda He, Ne və Ar-dan başqa bütün elementlərin Oksigenli birləşmələri alınmışdır.

Kimyəvi xassələrinə görə oksidlər duzəmələgətirməyən və duzəmələgətirən oksidlərə bölünür. Turşularla və ya əsaslarla adi şəraitdə qarşılıqlı təsirdə olmayan oksidlərə duzəmələgətirməyən oksidlər deyilir. Bu cür oksidlərə N₂O, NO, CO, SiO və s. misal ola bilər. Duzəmələgətirməyən oksidlərə indeferent oksidlər də deyilir. Turşular və ya əsaslarla qarşılıqlı təsirdə olub, duz və su əmələ gətirən oksidlərə duz əmələgətirən oksidlər deyilir. Duzəmələgətirən oksidlər əsasi, turşu, amfoter və qarışıq oksidlərə bölünür. Hidratları əsaslara uyğun gələn və ya turşularla reaksiyaya daxil olaraq duz və su əmələ gətirən oksidlərə əsasi oksidlər deyilir: Li₂O, Na₂O, MgO, CaO, NiO, CuO və s. Hidratları turşulara uyğun gələn və ya əsaslarla reaksiyaya daxil olaraq duz və su əmələ gətirən oksidlərə turşu oksidləri və ya turşu anhidridləri deyilir: CO₂, NO₂, P₂O₃, P₂O₅, C₂O₇, Mn₂O₇ və s. Həm turşu oksidi, həm də əsasi oksid xassələri göstərən oksidlərə amfoter oksidlər deyilir. Onlara bəzi metalların əmələ gətirdikləri oksidlər aiddir: BeO, ZnO, SnO, Cr₂O₃, Al₂O₃, Fe₂O₃, SnO₂ və s. Əgər metal bir neçə oksid əmələ gətirirsə, onun oksidləşmə dərəcəsi artdıqca oksidlərinin əsasi xassələri azalır; turşu xassələri artır. Məsələn, CrO, FeO, MnO — əsasi, Cr₂O₃ — amfoter, CrO₃ — turşu oksididir.

Oksidlərin adlandırılması

Oksidlər 2 yolla adlandırılır:

1. Tarixi (Trivial):

CO₂ — Karbon Qazı

CO — Dəm Qazı

N₂O — Şənləndirici Qaz

SiO₂ — Qum və s.

2. Beynəlxalq adlandırma:

2.1 — Dəyişkən valentli metal oksidlərini adlandırmaq üçün birinci metalın adı daha sonra valenti (rum rəqəmi ilə) mötərizədə qeyd olunur və oksid sözü yazılır. Məsələn:

Cr₂O₃ — Xrom (III) Oksid

Sabit valentli metal oksidlərini adlandırmaq üçün birinci metalın adı və oksid sözü yazılır. Məsələn:

ZnO — Sink Oksid

2.2 — Qeyri-metal oksidləri əvvəllər dəyişkən valentli metal oksidlərinin adlandırılması kimi adlandırılırdı. Məsələn:

CO₂ — Karbon (IV) Oksid

Hal-hazırda qeyri-metal oksidlərinin adlandırılması üçün yunan ədədlərindən istifadə edilir:

Birinci qeyri-metalın sayı (tək olduqda yazılmır), sonra qeyri-metalın adı, oksigenin sayı və oksid sözü deyilir. Məsələn:

CO — Karbon Monooksid

N₂O₅ — Diazot Pentaoksid

Oksidlərin alınması

Oksidləri əsasən üç üsulla alırlar:
1. Bəsit maddələrin (xlor, brom, yod istisnadır) bilavasitə oksigenlə qarşılıqlı təsirindən.

2Ca + O₂ →2CaO

4P + 5O₂ → 2P₂O₅

C + O₂→CO₂

S + O₂→SO₂

2. Mürəkkəb maddələrin yandırılması və oksigenlə qarşılıqlı təsirindən.

CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O

ZnS + 3O₂→2ZnO + 2SO₂

2H₂S + 3O₂→ 2SO₂ + 2H₂O

4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O 3. Oksigenli birləşmələrin termiki parçalanmasından.
a) Duzların (karbonatlar, sulfatlar, nitratlar) parçalanması:

CaCO₃→ CaO + CO₂

MgCO₃→MgO+ CO₂

Fe₂(SO₄)₃→ Fe₂O₃ + 3SO₃

(CuOH)₂CO₃→2CuO + CO₂ + H₂O

NH₄NO₃→ N₂O + 2H₂O

b) Turşuların parçalanması:

H₂SiO₃ → SiO₂ + H₂O

H₂SO₃→SO₂ + 2H₂O

H₂CO₃→CO₂ + 2H₂O

4HNO₃→4NO₂ + 2H₂O +O₂

c) Əsasların parçalanması:

2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O

Mg(OH)₂→ MgO + H₂O

Zn(OH)₂→ ZnO + H₂O

Cu(OH)₂→CuO + H₂O

Oksidləri digər yollarla da almaq olar.

4. Oksidləri parçalamaqla:

4CrO₃→ 2Cr₂O₃ + 3O₂

2N₂O₅→4NO₂ + O₂

2SO₃→2SO₂ + O₂

5. Oksidləri oksidləşdirməklə və reduksiya etməklə:

2SO₂ + O₂→2SO₃

2CO + O₂→2CO₂

2NO + O₂→2NO₂

CO₂ + C→2CO

6. Bir oksidin digərini duzlardan sıxışdırıb çıxarması ilə:

Na₂CO₃ + SiO₂→Na₂SiO₃ + CO₂

Ca₃(PO₄)₃ + 3SiO₂→3CaSiO₃ + P₂O₅

K₂CO₃ + SiO₂→K₂SiO₃ + CO₂

7. Oksidləşdirici turşuların metallar və qeyri-metallarla qarşılıqlı təsirindən

Cu + 2H₂SO_4(q) → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O

4Ca + 10HNO_3(q) → Ca(NO₃)₂ +2N₂O + 5H₂O

C + 2H₂SO_4(q) → CO₂ + 2SO₂ + 2H₂O

S + HNO_3(q)→ H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O

Oksidlərin xassələri

Adi şəraitdə oksidlər qaz (CO₂, NO, SO₂), maye (SO₃) və bərk (bütün əsasi, amfoter oksidlər və bəzi turşu oksidləri — P₂O₅, SiO₂) maddələrdir.

Oksidlər müxtəlif rənglərdə olur: CuO — qara, Cu₂O — qırmızı, CaO — ağ, HgO — sarı, Cr₂O₇ — yaşıl və s.

Amfoter oksidlər bir qayda olaraq suda həll olmur.

1. Əsasi oksidlər turşularla qarşılıqlı təsirdə olub duz və su əmələ gətirirlər:

CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O

2. Aktiv metalların (qələvi və qələvi-torpaq metalları) oksidləri adi şəraitdə su ilə qarşılıqlı təsirdə olub qələvi əmələ gətirir:

Na₂O + H₂O → 2NaOH

3. Turşu oksidləri qələvilərlə qarşılıqlı təsirdə olub duz və su əmələ gətirir:

SO₃ + 2KOH → K₂SO₄ + H₂O

4. Turşu oksidlərinin çoxu su ilə qarşılıqlı təsirdə olub turşu əmələ gətirir:

SO₃ + H₂O → H₂SO₄

5. Az uçucu turşu oksidləri çox uçucu turşu oksidlərini onların duzlarından sıxışdırıb çıxarır:

CaCO₃ + SiO₂ →CaSiO₃ + CO₂

6. Turşu və əsasi oksidlərin ümumi xassəsi onların bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olub du əmələ gətirməsidir:

CaO + CO₂ → CaCO₃

7. Amfoter oksidlər su ilə bilavasitə birləşmir, lakin həm turşu, həm də qələvilərlə qarşılıqlı təsirdə olur:

Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O

Al₂O₃ + 2NaOH + 3H₂O → 2Na[Al(OH)₄]

8. Bəzi oksidlər qızdırıldıqda asanlıqla parçalanır:

2HgO → 2Hg + O₂; 2SO₃ → 2SO₂ + O₂

9. Oksidlər reduksiyaedicilərlə qarşılıqlı təsirdə olurlar:

SiO₂ + 2Mg → Si + 2MgO; CO₂ + C → 2CO

10. Bəzi turşu oksidləri müəyyən turşularla qarşılıqlı təsirdə olurlar:

SO₂ + 2HNO₂ → H₂SO₂ + 2NO₂

11. Bəzi oksidlər oksigenlə qarşılıqlı təsirdə olur:

2SO₂ + O₂ → 2SO₃; 2NO + O₂ → 2NO₂

Oksid — Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət olan mürəkkəb maddələrə oksidlər deyilir. Oksidlərdə oksigenin oksidləşmə dərəcəsi "–2" olur. Yalnız Fe3O4 də

Oksidlər

Mündəricat

Oksidlərin adlandırılması

Oksidlərin alınması

Oksidlərin xassələri

Həmçinin bax