Eçmiədzin rayonu (1945-ci ilədək Vağarşapat rayonu) — Ermənistan SSR və Ermənistan tərkibində 1930–1995-ci illərdə mövcud olmuş inzibati-ərazi vahidi.

1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1945-i il martın 12-nə qədər Vağarşapat rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Eçmiədzin rayonu adlandırılıb. Ərazisi 379 kv km-dir. Rayon mərkəzi respublika tabeli Üçkilsə (dəyişdirilmiş adı Vağarşapat, Eçmiədzin) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 20 km-dir. Rayon mərkəzindən Abaran (Kasax) çayı, Güney Azərbaycanla sərhəddindən isə Araz çayı axır.

Qədim xəritələrdə qeyd olunan Kasax çayının adı (Qazax sözündə olduğu kimi) qədim Kaz+as (kas+as) tayfa adı ilə bağlı olub,xəzər-azər tayfaları adı ilə eyni kökdəndir. 1932-ci ilin inzibati bölgüsünə görə Üçkilsə rayonu ərazisində olan kəndlərdən 52-də sırf azərbaycanlılar yaşayırdılar, lakin Zəngibasar rayonunun tez-tez yaradılıb ləğv edilməsi Üçkilsə rayonu da ərazi dəyişikliyinə məruz qalıb. Eçmiədzin toponiminin qədim türk dilində "Əcdad", "ata", "baba" mənasını verən "eçi" (m- I şəxsin təkinə aid mənsubiyyət şəkilçisidir) və "çöl" mənasını verən "yazı" komponentlərindən ibarət olduğu ehtimal edilir. Yəni "Əcdadların çölü", "Əcdadların yurdu" Eçmiədzin sözünün "Üç müədzin" birləşməsindən əmələ gəldiyi ehtimalı da var. Bu ehtimal isə Üçkilsə variantı ilə bir növ təsdiq olunur.

İrəvan xanlığı ərazisində yaşayan Oğuz boyları VII-ci əsrdən etibarən islam dinini qəbul etməyə başladıqlarından, ermənilər tədricən gəlib Eçmiədzin kilsəsinə və digər kilsələrə sahib çıxmışdılar. Matenadaranda saxlanan alqı-satqı sənədlərinə görə, hələ 1431-ci ildə Ağqoyunlu Yaqub padşahın nümayəndəsi Əmir Rüstəm 7 kəndi (Vağarşabad (Eçmiədzin-Üçkilsə), Əştərək, Batrinc, Noraqavit, Ağunatun, Kirəcli və Muğni) katolikos Qriqor Makuluya 530 min Təbriz dinarına satmışdı. (Мамедов С.А., Азербайджан по источникам XV — первой половины XVIII вв., Бакы, 1993, səh.41.).

1905-ci ilin iyunun 3-də Abaran, Şörəyel, Pəmbək və Aleksandropol erməniləri Eçmiədzin (Üçkilsə) qəzasının Üşü kəndinə hücum edir, iyunun 8-də müsəlmanlar kəndi tərk edirlər. İyunun 10-da ermənilər Eçmiədzində 10 kəndi dağıdırlar. M. S. Ordubadi 1905-ci ildə indiki Ermənistan ərazisində ermənilərin törətdikləri soyqırımını belə səciyyələndirmişdi: "İrəvan mahalı bir yanar dağa, vulkana dönüb nəcib islam millətini yandırmaqda, boğmaqda idi".

1897-ci ildə İrəvan quberniyasında azərbaycanlı əhali 313176 nəfər olduğu halda, 10 ildən sonra – yəni 1907-ci ildə 302965 nəfər qalmışdı. 1905-ci və 1906-cı illərdə İrəvan quberniyasında əhalinin 10 illik təbii artımından 10 min nəfər artıq azərbaycanlı qətlə yetirilmişdi. (Заварян С., Экономические условия Карабаха и голод 1906–1907 г., Перевод с армянского, С.Петербург, 1907, səh. 61.)

1918-ci ildə erməni silahlı qüvvələri tərəfindən Eçmiədzində 84 yaşayış məntəqəsi yerlə yeksan edilmiş, minlərlə əhali qırılmış və öz etnik ərazilərindən qaçqın düşmüşdü.(Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, f. 894, siy.10, iş 80)

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

Qədim türk adı	İndiki adı	Dəyişdirilmə tarixi
Üçkilsə	Vağarşapat	…
Ayğırgöl	Aknaliç	25.1.1978
Vağarşapat	Eçmiədzin	12.03.1945
Aralıq Kolanlı	Qriboyedov	25 yanvar 1978
Aralıq	Yuxarı Kolanlı	03.01.1935
Hacıqara	Haygeşat	03.01.1935
Hacılar	Mrqastyan	03.01.1935
Molla Dursun	Şaumyan	1920
Körpəli	Arşaluys	03.01.1935
Aşağı Türkmənli	Lusakyuğ	03.01.1935
Yuxarı Türkmənli	Apaqa	03.01.1935
Yuxarı Əylənli	Tsaxkunk	04.04.1946
Aşağı Əylənli	Lenuqi	04.04.1946
Əlibəyli (Üçkilsə)	Atarbekyan	04.04.1946
Varmaziyar	Arevşat	04.04.1946
Qəmərli (Üçkilsə)	Metsamor	15.07.1946
Yuxarı Qarxun (Üçkilsə)	Crarat	04.04.1946
Aşağı Qarxun (Üçkilsə)	Araks	15.07.1946
Qarğabazar (Üçkilsə)	Haykaşen	25.05.1965
Ağcaqala (Üçkilsə)	Tsaxqalanç	25.01.1978
Ayarlı (Üçkilsə)	Lernamerda	25.01.1978
Ayğırliç	Aqnaliç	25.01.1978
Aşağı Zeyvə	Arataşen	25.01.1978
Yuxarı Zeyvə	Taronik	25.01.1978
Aşağı Xatınarx	Qay	25.01.1978
Yuxarı Xatınarx	Aknaşen	25.01.1978
Qaraqoyun	Ferik	25.01.1978
Muğan (Üçkilsə)	Hovdameç	25.01.1978
Hacıqara (Üçkilsə)	Aygeşad	3.l.1935
Samaqar (Eçmiədzin)	Geğakert	25.01.1978

• Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
• Üçkilsə kilsəsi