Azərbaycanlılaşdırma, Azərbaycanlılaşma və ya Türkləşmə — şəxslərin, tayfaların və etnik qrupların azərbaycanlılığı mənimsəməsi, ərazi və dövlətlərin azərbaycan

Azərbaycana türklərin gəlişi hunların dövründə başlamış və daha sonra davam etmişdir. Türk köçərilərinin daimi olaraq bölgəyə girişi Xəzər xaqanlığı dövrü üçün xarakterik idi, baxmayaraq ki, o dövrdə salınmış daimi türk məskənləri haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur.

Türk tarixçisi Faruq Sümər Azərbaycanda türkləşmənin üç dövrünü müəyyən etmişdir: Səlcuq dövrü, monqol dövrü və monqollardan sonrakı dövr (Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvilər dövrü). İlk iki dövrdə oğuz türk boyları qərb sərhədlərinə (Anadoluya) və Şimali Azərbaycana (Arran və Muğan çölünə) yerləşdilər və ya zorla məskunlaşdırıldılar. Azərbaycanda türkləşmənin ilk mərhələsi XI əsrdə şimalda (Şirvan istisna olmaqla) Səlcuqların uc torpaqlarında, XII əsrdə isə cənubda (İran Azərbaycanında) başlamışdır.

745-ci ildə Monqolustanın hakimiyyəti oğuzlardan uyğurlara keçdi. Oğuzlar qərbə və cənuba köçdülər. Oğuzların köçü azərbaycanlıların da daxil olduğu cənubi-qərb türklərinin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bağdad Xilafətinin süqutu dövründə (X və XI əsrlərdə) türk elementləri Şərqi Zaqafqaziyaya yavaş-yavaş daxil oldular. Buranın aborigen əhalisi ya məhv edildi, ya dağlara qaçdı, ya da assimilyasiya edildi.

XI–XIII əsrlərdə türkdilli oğuz tayfalarının Cənub-Şərqi Qafqaza yayılması nəticəsində yerli əhali arasında türklərin üstünlüyü daha da güclənir və azərbaycan xalqının formalaşması prosesi başlayır. Bölgədə mövcud olan etnik müxtəliflik türkləşmə üçün zəmin olmuşdur. İosif Oranski^[rus.] və Natalya Volkova qeyd edirlər ki, türk tayfalarının bir neçə miqrasiya axını nəticəsində yerli əhalinin dili assimilyasiyaya məruz qalmış və yerli əhali türk dilində (azərbaycan dilində) danışmağa başlamışdır.

Elxanilər dövründə türk boylarının Azərbaycana köçü baş vermişdir. Bu dövrdə tat-tacik qruplara qarşı monqolların göstərdiyi diskriminasiya, Fərat çayından kanalların açılması tatların Azərbaycan və İraq-i Əcəmdən (Sultanabad) İraqa köç etməsinə səbəb olmuşdur. Qalanlar isə monqollarla birlikdə türkləşmiş, İran Azərbaycanında Azərbaycan dili hakim olmuşdur. Türklərin Azərbaycanda yerləşməsinin əsas səbəbi bu ölkədə otlaq, bağ-bağçaların çox olması, mal-qara bəsləmək üçün uyğun və əlverişli şəraitin olmasıdır. Bu dövrdə Azərbaycana gələn türk-monqol tayfalarının ümumi sayı 2 milyon olaraq düşünülür. Təbriz və Marağa şəhərləri dağıdılmadığı üçün İran elementi saxlanılmış, daha sonra isə türkləşmə baş vermişdir.

Müasir Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində yaxşı otlaqların olması səbəbi ilə monqollar, türklər və türkmən tayfaları monqol elxanları, teymurilər və türkmən padşahların dövründə burada yerləşmişdir. Daha sonra bu tayfalar azərbaycanlılara assimilyasiya olunmuşdur. XIII–XV əsrlərdə köhnə feodalların torpaqları tədricən köçəri tayfaların irsi başçılarının əlinə keçmişdir. Monqollardan sonrakı dövrdə İrandakı türk ünsürləri geri qayıdan Anadolu türkləri ilə birləşdilər. İrandakı türk ünsürləri oğuz mənşəli olmaqla birlikdə, onlara monqollar dövründə İrana gələn uyğur, qıpçaq, karluk və digər türklərin, eləcə də türkləşmiş monqolların daha kiçik qarışıqları daxil idi.

XII–XV əsrlərdə xüsusilə Arranın ətəkləri türk köçəri tayfalarının intensiv şəkildə məskunlaşdığı yerlər olmuşdur. Bunun nəticəsində region tədricən türk-iran mənşəli toponim olan "Qarabağ" ilə adlandırılmışdır. Qarabağın dağlıq hissəsi türkləşməyə qarşı güclü şəkildə mübarizə aparmış və xristian erməni əhalisinin sığınacaq tapdığı yer olmuşdur. XIV–XV əsrlərdə Qarabağın düzlük hissəsi demək olar ki, tamamilə türkləşmişdi. Yekun olaraq, Qarabağ azərbaycanlılarının kimliyi Qarabağdakı türklük əsasında formalaşmışdır.

1873-cü ildə tat kəndlərində tat dili azərbaycan dili ilə əvəz edilməyə başlanmışdı və bu proses XX əsrin ikinci yarısında başa çatmışdı. Abşeron tatları Azərbaycan dilini danışır və azərbaycanlı kimliyini qəbul edirlər.

Azərbaycan kürdləri ailə içində belə azərbaycan dilində danışırdılar. Azərbaycanlı qadın ilə evlənən kişilər kürd dilini unudur və uşaqlar da həmişə bu dili öyrənə bilmirdi. Kürdlər azərbaycanlıların məscidlərində dua edir, sovet dövründən başlayaraq vəfat edən yaxınlarını azərbaycanlıların qəbirstanlıqlarında basdırır, onlarla eyni qəbir daşı qoyurdular. Azərbaycanda yaşayan ərəblər tamamilə azərbaycanlılaşsa da, bəzi xüsusiyyətlərini hələ də saxlayırlar.

Uzun əsrlər boyu talışlarla azərbaycanlılar arasında mədəni yaxınlaşma baş vermiş, eləcə də talış dilinin ərazisinin daralması müşahidə edilmişdir. Xalq əfsanələri göstərir ki, talış əhalisi vaxtilə Qızılağaca qədər yayılıb və hələ 1830-cu illərdə Lənkəranın çox şimalında talış dilində danışılırmış. Azərbaycanlılarla sıx iqtisadi və mədəni əlaqələrin olması, onların uzunmüddətli və davamlı olaraq Talış ərazisinə girməsi talışlar arasında ikidilliliyin yayılmasına səbəb olmuş, talışlar Azərbaycan mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmışdır. Bu, ən çox ticarət yollarında yerləşən talış kəndlərində, hər yerdə Azərbaycan dili nitqi eşidilən, iri bazarı olan kəndlərdə nəzərə çarpırdı. Lənkəran sakini talışlar azərbaycanlıların böyük təsirinə məruz qalmışdır. Buna baxmayaraq, onların ailələrində talış dili danışılırdı.

Ləzgilərin etnoqrafik həyatı Azərbaycan mühitinin təsirinə məruz qalıb. Ləzgilər müəyyən dərəcəyə qədər Azərbaycan milli geyimlərini və Azərbaycan mətbəxinə aid yeməkləri mənimsəyiblər. Azərbaycanlılarla bir yerdə yaşamaq, Azərbaycan ərazisinə miqrasiya, ticarət və iqtisadi əlaqələr Azərbaycan dilinin ləzgilər arasında geniş yayılmasına səbəb olub.

Azərbaycan mədəniyyəti ilə bağlılıq udinlərin həyatının bütün sahələrinə təsir göstərir. Onların arasında Azərbaycan dili geniş yayılmışdır. Udinlər və azərbaycanlılar din fərqliliyinə baxmayaraq, eyni qədim ziyarətgahları (ocaqlar, pirlər) ziyarət edirlər. Udinlərlə azərbaycanlıların doğuş zamanı qadınların şər ruhunu qovmaq haqqında ayinləri üst-üstə düşürdü. Udinlər yarı xristian, yarı-bütpərəst bayramlarında (məsələn, Vardavar) Azərbaycan dilində mahnılar oxuyurdular. Nic kəndinin bölündüyü məhəllələrin adlarının demək olar ki, hamısı azərbaycan dilindədir (Hacıbəyli, Vəzirli, Məlikli, Abdallı və s.)

Patkanov Cənubi Qafqazda boşalardan başqa bütün qaraçıların Azərbaycan dilində danışdığını qeyd etmişdir. İndiki dövrdə Azərbaycan qaraçıları öz dillərini demək olar tamamilə unutmuşdur. Azərbaycanda qaraçı toy və bayramlarında musiqi icrası zamanı Azərbaycan və Avropa musiqi alətlərindən istifadə olunur. Odur ki, qaraçı musiqiçiləri əksəriyyətlə Azərbaycan xalq mahnılarını ifa edirlər.

Əsrlər boyunca Azərbaycan dili linqva franka kimi ticarət və etnik qruplar arası qarşılıqlı münasibətdə bütün Persiyada, Qafqazda və cənub-şərqi Dağıstanda istifadə edilirdi. Onun trans-regional təsiri ən azı XVIII əsrə qədər davam edib. Əsrlər boyunca azərbaycanlılardan ayrı yaşayan Dağıstan azərbaycanlıları nəinki öz etnolinqvistik kimliklərini saxlayıblar, həmçinin öz qeyri-türk qonşularını (ərəblər, müsəlman-tatlar, tabasaranlılar) assimilyasiya ediblər. Həmçinin Dərbənddə və Dağıstanın digər şəhərlərində yaşayan farsların Azərbaycan dilini mənimsəməsi və sonradan kimlik şüurunun dəyişməsi nəticəsində azərbaycanlıların sayı artmışdır. Azərbaycan dili Şimali Qafqazda türkləşmənin əsas vasitəsi idi. Rus inqilabı və ondan sonrakı onilliyi də aşan bir müddət ərzində baş verən türkləşmə prosesi dövlət siyasəti nəticəsində dayandırılmışdır.

Bundan başqa bəzən qonşu xalqlarda azərbaycan dili doğma dili ünsiyyətdən sıxışdırıb çıxarırdı. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə, azərbaycanlılarla yaxın qonşuluq və daimi münasibətə görə tabasaranlılar onların Azərbaycan dialektini mənimsəyiblər və tədricən öz doğma dillərini unudublar. Tabasaranlılarda azərbaycan dilinin güclənməsi qonşuluqdan başqa iqtisadi, ailə-məişət (ekzoqam evliliklər), ticarət yollarının azərbaycanlıların ərazisindən keçməsi kimi məsələlərlə də bağlı idi. Beləliklə, tabasaranlıların bir hissəsi (kəndlər: Ərsi, Zil, Gəmeydi, Muqartı, Dərvaq və s.) azərbaycanlılara assimilyasiya olunmuşdur.

Gürcülərin subetnik qrupu olan Tuşlar uşaqlıqdan övladlarına Azərbaycan dilini öyrədir, onları qonaqpərəstlik münasibətlərində olduqları azərbaycanlı ailələrə verirdilər. Hər tuşeti ailəsində azərbaycan dilini bilən ən azı bir nəfər olurdu. Dargilər də uşaqları azərbaycan dilini öyrənsin deyə onları 3–4 aylığa azərbaycanlı ailələrə verirdilər. Saxurların yaylaqlarının Dağıstanda, qışlaqlarının Azərbaycanda olması Saxur-Azərbaycan ikidilliliyinə (saxurların öz dilləri ilə birlikdə Azərbaycanda dilində də danışması) səbəb olmuşdur.

Müasir dövrdə İranda bir çox türkləşmiş kürd qrupları və az miqdarda, mənşəcə monqol olan qruplar Azərbaycan dilinin müxtəlif çeşidlərini danışır. İran talışları (İran Azərbaycanında yaşayan talışlar) türk dilini ticarət dili olaraq qəbul etmiş, yaşadıqları bəzi ərazilərdə talışların ana dili Azərbaycan dili olmuşdur.

İran Azərbaycanının linqvistik assimilyasiyası müasir dövrdə də davam etmiş, linqvistik sərhəd ərazilərində köhnə dialektlərin yerini türkcə tutmuşdur.

Stalinin ölümündən sonra İmam Mustafayevin hakimiyyəti dövründə Bakı şəhəri və Azərbaycan SSR dövlət qurumlarının azərbaycanlılaşdırılması prosesi başlanmışdır. Bu siyasət Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövründə daha da güclənmişdir. Nəticə olaraq, Bakı azərbaycanlılarının sayı artmış, kosmopolit bir şəhər olan Bakıda azərbaycanlıların sayı digər millətlərin (ruslar, ermənilər, yəhudilər və s.) sayını keçmişdir.

Rayonlardan şəhərə köçən azərbaycanlılar 1960-cı illərdən etibarən Bakıda dövlətin mərkəzinə yerləşməyə başlamışdır. Bu dövlətin azərbaycanlılaşmasına (dövlət işlərində azərbaycanlıların sayının artması) gətirib çıxarmışdır. Hər rayon və kəndin Bakıda təhsil alan tələbəsi potensial vəzifə sahibi kimi görülür, ona göstərilən inamı doğrultması gözlənilirdi.